General František Zah – prvi Jugosloven u Srbiji

Kragujevac – Češki panslavista, general František Zah (1807–1892) do sada je u našoj istoriografiji uglavnom pominjan kao idejni tvorac Garašaninovog Načertanija, prvog srpskog pisanog nacionalnog i državotvornog programa u 19. veku. O generalu Zahu, ali i o srpsko-češkim odnosima i Evropi 19. veka ubuduće će se znati mnogo više, zahvaljujući vrednoj monografiji „General František Zah – životna priča češko-srpskog panslaviste” u izdanju Udruženja „Česi Šumadije”, koja je nedavno predstavljena u kragujevačkoj Narodnoj biblioteci „Vuk Karadžić”. Autori ovog uzornog dela su etnolog i antropolog Nenad Karamijalković, direktor Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kragujevcu, i istoričarka umetnosti Ana Jelić, kustos u Muzeju rudničko-takovskog kraja u Gornjem Milanovcu.

Prva istraživanja počela su 2018. Obavljena su u Češkoj, Poljskoj, Francuskoj, Slovačkoj, Austriji, Srbiji, zemljama u kojima je general Zah delovao kao vojnik, diplomata i tajni agent. Istraživanja su vršena u evropskim arhivima i srodnim ustanovama. Spisak je zavidan: Arhiv Narodne književnosti u Pragu, Biblioteka kneževa Čartoriskih u Krakovu, Diplomatski arhiv Francuske u Parizu, Dvorski i Ratni arhiv u Beču, Regionalni arhiv u Brnu, Arhiv SANU, Državni arhiv Srbije...

– O generalu Zahu gotovo da ništa nisam znao sve do 2011, kada sam pisao knjigu o Česima u Srbiji i Crnoj Gori, sa posebnim osvrtom na Čehe u Šumadiji. Tada me je fascinirala životna priča ovog izuzetnog čoveka, možda najznamenitijeg stranca koji je živeo u Srbiji u 19. veku. Na početku smo imali dve, tri stranice, sada imamo knjigu na 220 strana – kaže Karamijalković, napominjući da je rad sa koleginicom Jelić trajao tri i po godine.

Panslavistički pokret je nastao u 19. veku, u vreme buđenja nacionalne svesti slovenskih naroda koji su bili pod austrijskom vlašću. Panslavisti su se zalagali za ujedinjene Slovena i rušenje austrijskog carstva, ali i za slabljenje carske Rusije.

– Panslavisti su se, između ostalog, zalagali i za podjednaku zastupljenost u zajedničkom kulturnom i političkom korpusu, bez obzira na značaj i veličinu naroda. Zato se i general Zah pribojavao ruskih imperijalnih pretenzija. Posle neuspelog ustanka u Poljskoj 1831, u kome je učestvovao kao dobrovoljac, sklanja se u Francusku. Na Balkan dolazi kao agent poljskog kneza Adama Čartoriskog, čija se agentura nalazila u hotelu „Lamber” u centru Pariza. Taj hotel je i danas isti kao pre dvesta godina, a po tom hotelu je i organizacija dobila ime. U Hrvatskoj uspostavlja odnose sa predvodnicima Ilirskog pokreta, u Bosni sarađuje sa katoličkim franjevcima, a u Srbiju dolazi 1843, kada gradi prisne veze sa Ilijom Garašaninom. Ispada da je general Zah bio trostruki agent, francuski, srpski i agent poljskog kneza Čartoriskog, koji je, paradoksalno, jedno vreme bio i ministar spoljnih poslova Rusije – navodi naš sagovornik.

General Zah je Srbiju video kao Pijemont na Balkanu, kao žarište borbe za slobodu slovenskih naroda. Zbog toga je Srbiju i odabrao za svoju drugu domovinu, u kojoj je ostao sve do 1882. godine, kao prvi ađutant kneza Milana Obrenovića, kome je organizovao i venčanje sa Natalijom Petrovnom Keško.

– František Zah je jedan od prvih generala u srpskoj vojsci. Taj čin je dobio 1875. Zah je bio osnivač i prvi upravnik Artiljerijske škole u Beogradu, kasnije Vojne akademije. Na čelu Vojne akademije bio je 20 godina, najduže u srpskoj istoriji, a bio je i prvi načelnik generalštaba srpske vojske. Dve godine je bio i upravnik Artiljerijske uprave u Kragujevcu, kasnije Vojnotehničkog zavoda. Sarađivao je sa obe naše dinastije, ali je knez Milan Obrenović, potonji kralj, imao najviše poverenja u Zaha, koga je imenovao i za šefa tajne dvorske policije – navodi Karamijalković.

General Zah je bio zagovornik ujedinjenja Južnih Slovena i autor je programskog spisa „Slavenska politika Serbije”. Original ovog dokumenta nalazi se u Državnom arhivu Srbije, otkriva sagovornik „Politike”.

– Pišući Načertanije 1844, Garašanin se oslanjao na Zaha, ali se koncentrisao samo na nacionalnu i državotvornu budućnost Srba i Srbije. Ipak, 1918. godine ostvarilo se upravo ono što je planirao, predviđao i o čemu je pisao general Zah, prvi pravi propagator jugoslovenske ideje u Srbiji...

U Prvom srpsko-turskom ratu 1876, general Zah je bio na čelu Ibarske vojske. Nesmotreno je dozvolio da mu konj nagnječi palac, zbog čega mu je gangrena zahvatila desnu nogu, koja mu je amputirana. Srbija mu dodeljuje vojnu penziju, a umire 1892. u rodnoj Češkoj, u Brnu, gde je po naređenju austrijskog cara Franca Jozefa sahranjen uz vojne počasti.

Nakon kragujevačke premijere, monografija „General František Zah – životna priča češko-srpskog panslaviste” predstavljena je i u ambasadi Češke u Beogradu. U junu slede Bela Crkva i Vršac, gde je češka nacionalna manjina najbrojnija, a očekuje se i prevod na češki jezik, budući da su sredstva obezbeđena. Istaživački rad autora monografije finansirali su Ministarstvo spoljnih poslova Češke, Južnomoravska regija Češke, Nacionalni savet češke manjine, Ministarstvo kulture Srbije i grad Kragujevac.