Ugrožena dinastija

Nestabilnost srpskog prestola u 19. veku bila je konstantna pojava, bez obzira na to koja novovekovna dinastija je u pitanju. Ona se može smatrati i prirodnom pojavom kod mladih dinastija kakve su bile i dinastija Obrenović, i dinastija Karađorđević. Osim toga, život u izgnanstvu (Karađorđevići su samo do 1903. proveli 74 godine izvan Srbije, a Obrenovići 16) bio je težak, skopčan sa brojnim finansijskim i drugim problemima. Važna je činjenica da pitanje izbora kandidata na srpski presto nikada nije obavljano bez snažnog spoljnog uticaja. Tako je bilo 1842, 1858, 1868, kao i 1903. godine.

Osnovno pitanje koje se mora postaviti jeste kakav presto je nasledio kralj Aleksandar 1889. godine. Srbija je za dve decenije imala dva namesništva. Maloletni vladari, to jest deca na prestolu, predstavljali su veliki rizik i za zemlje sa znatno dužom državnom tradicijom od Srbije. Milan Obrenović stupio je na srpski presto 1868. godine kao četrnaestogodišnjak, a zavere i atentati pratili su ga od tada pa do smrti. Njegov sin, kralj Aleksandar, odmah po rođenju postao je i prestolonaslednik, ali su mu očevom abdikacijom 1889. pozicije bile i više nego slabe. Kriza dinastije, prevaziđena nakon Milanove ženidbe (1875) i rođenja kraljevića Aleksandra (1876), nastupila je polovinom osamdesetih godina devetnaestog veka nanovo. Povod joj je bio u neuspešnom srpsko-bugarskom ratu (1885), ali su uroci tinjali dublje i bili su skopčani sa napornim borbama kralja Milana da, posle Berlinskog kongresa i novih međunarodnih odnosa koji su tada uspostavljeni, vodi spoljnu politiku u skladu sa državnim interesima a protiv tradicije i osećanja naroda. I u unutrašnjepolitičkom životu Kraljevine došla je jedna od najsloženijih decenija u novovekovnom državnom razvitku, u kojoj su se sudarili savremene državne i političke potrebe sa dominantnim tradicionalnim i arhaičnim društvenim okvirima. Vezujući se za tekovine Obrenovića – proširenje državne teritorije, međunarodno priznata nezavisnost (1878), uzdizanje zemlje na rang kraljevine (1882), te ustavna preuređenja koja su išla ka proširenju građanskih prava i sloboda – deo inteligencije u ondašnjoj Srpskoj naprednoj stranci smatrao je da je lakše podići ugled i osnažiti postojeću dinastiju nego dovoditi novu koju naknadno treba materijalno obezbeđivati i izgrađivati joj ugled. Ova grupa političara, ipak, bila je u manjini. Kao dokaz slabosti dinastije bila je dovoljna i činjenica da je od 1889. godine počivala na jednoj ličnosti – kralju Aleksandru Obrenoviću. Inicijativa da se 1889. miropomaže maloletni vladar, u godini u kojoj se obeležava pet vekova od Kosovske bitke, i da se taj čin obavi u manastiru Žiči, gde su krunisani vladari još od Stefana Prvovenčanog, može u korenu imati vrlo jasnu nameru: da se kralju osigura legitimitet vlasti i naglasi njen sakralni karakter, koji bi u očima Srba, ali i šire, makar donekle povratili duboko poljuljani prestiž dinastije. Austrijski izvori beleže kako su posle miropomazanja „umukle glasine protiv dinastije”, mada su veze dinastije i naroda bile labave. Ruski vojni ataše, baron Taube, najavljivao je, međutim, „nagli pad” dinastije Obrenović. Posle izvesnog zatišja, antidinastičke akcije su ponovo oživele 1892. godine, nakon ostavke druge Pašićeve vlade.

Od tada sve do pred kraj veka dva dvora, u Beču i Petrogradu, sve više su zaoštravali svoje odnose zbog Srbije. Trijumf Rusije zbog abdikacije i odlaska iz zemlje kralja Milana uveličan je savezom Rusije i Francuske 1892/93. godine. Izgledalo je da je Austrougarska primorana na uzmicanje i na borbu za svoje posede u Bosni i Hercegovini, koji su joj evropskim mandatom povereni u Berlinu 1878. godine. Za sve to vreme poslednji izdanak dinastije Obrenović, kralj Aleksandar, bio je zaštićen moćnim skutom svoga uzvišenog kuma, imperatora ruskog.

Okolnosti su se iz osnova promenile kada se krajem oktobra meseca 1897. godine u Srbiju vratio kraljev otac, kralj Milan. U januaru 1898. godine kralj-sin postavio ga je za komandanta Aktivne vojske. U Beču su likovali, dok je Rusija, usled toga, svoje diplomatske odnose sa Srbijom dovela do tačke pucanja i diplomatskog štrajka.

Istoričar, Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu