Za Vidovdan spomenik na Ceru, za Preobraženje na Gučevu

Nad banjom Koviljačom nadvija se planina Gučevo, a na njoj dominira spomenik u znak sećanja na stradale u bici koja se ovde odigrala tokom septembra i oktobra 1914. Pre devet i po decenija, tokom leta i jeseni, ali i pred Vidovdan u ovom kraju na mestima nekadašnjih velikih borbi u Prvom svetskom ratu gradila su se spomen-obeležja.

Na to vreme podseća Zoran Tošić, istoričar i kustos Muzeja Jadra iz Loznice.

– Spomenik na Gučevu vezan je za drugu austrougarsku ofanzivu koja je počela osmog septembra 1914, a trajala je punih 55 dana. Tada se na planini Gučevo, u okolini Loznice, pored same reke Drine vodila žestoka bitka na zapadnim granicama Kraljevine Srbije. U istoriji su te borbe poznate kao Rovovska vojna, jer su se vojnici neprijateljske i srpske vojske, koji su branili ovaj prostor ukopavali na razdaljini od svega desetak metara jedni od drugih da bi se zaštitili od artiljerije. U ovim krajevima taj sukob se naziva i Bitka iznad oblaka – podseća Tošić.

Kada su borbe završene, Austrougari su 1916. i 1917. u toku okupacije Srbije sagradili spomenik kao memorijal za svoje poginule.

Ali, posle oslobođenja i desetak godina posle Velikog rata, narod ovog kraja je 1929. godine volovskim kolima dovezao beli kamen iz doline Jadra i Drine na Gučevo i izgradio velelepni spomenik.

– U stvari, narod je samo obnovio, odnosno dogradio spomenik. Ugradili su sarkofage i dva kamena vojnika, a obeležje nemačkog orla na vrhu austrougarske piramide zamenili su srpskim orlom s ponosno raširenim krilima i okrenuli ga da gleda prema Drini. Spomenik je osvećen 1930. na Preobraženje, 19. avgusta – priča Tošić.

Međutim, cerski spomenik u selu Tekeriš, kako podseća Tošić, predat je narodu baš na Vidovdan 28. juna 1928. On još kaže:

– Kralj Aleksandar je bio na Ceru kada je spomenik otkriven, ali nije bio prisutan na ceremoniji na Gučevu. Međutim, tog leta, kao i ranijih godina, on je sigurno boravio u podnožju planine, u banji Koviljači, koja po njemu uostalom i nosi naziv Kraljevska banja.

Zanimljivo je da je te iste godine izgrađen i velelepni most kralja Aleksandra u Malom Zvorniku, a u samoj banji nikle su brojne velike vile i banjski objekti. Zato sledi i pitanje šta je bio povod toj velikoj građevinskoj aktivnosti i ulaganju u ovaj kraj?

– Desetak teških godina je prošlo od kraja rata i ratnici su mislili da su ih svi zaboravili. Bili su ogorčeni na Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, iznenađeni lošom politikom i političkim trvenjima. Zato su pojačane aktivnosti da se taj kraj nagradi, da se ljudima koji su krvarili u Velikom ratu oda priznanje. Ipak su u ovom kraju vođene dve od tri najznačajnije bitke – treća je bila Kolubarska – podseća naš sagovornik.

Na spomen-kosturnici je i napis koji podseća da je spomenik podiglo Udruženje rezervnih oficira i ratnika.

Tošić ističe da je danas ovaj spomenik mesto susreta istorije, tradicije i turizma.

– Omladina ovog kraja obnovila je „Marš na Gučevo”, manifestaciju koji se dešava u nedelji pred Vukov sabor. Ove godine je to 12. septembra. Mladi peške prelaze desetak kilometara do vrha Gučeva – podseća naš sagovornik, i dodaje da je kod spomenika najlepše poletište za paraglajdere u Srbiji. S ovog mesta pruža se veličanstveni pogled na Podrinje, Pocerinu, Semberiju i Majevicu.