Etnografska zaostavština Nadežde Petrović

U bogatim fondovima Etnografskog muzeja u Beogradu prisustvo etnografskih predmeta iz slikarskih ateljea Paje Jovanovića, Nadežde Petrović i Bete Vukanović, ostalo je gotovo nezapaženo. Iz ove grupe posebno se izdvajaju predmeti materijalne kulture Srba, koje je prikupila Nadežda Petrović. Rasvetljavanje njene etnografske zaostavštine predstavlja jedan od segmenata za razumevanje Nadežde kao svestrane ličnosti i stvaraoca, reči su Jelene Sekulović, više kustoskinje i autorke izložbe „Kolekcija predmeta Nadežde Petrović”, koja u prestoničkim Etnografskom muzeju traje do septembra ove godine. U razgovoru za naš list ona dodaje i da se ovom izložbom pomenuti muzej priključio proslavljanju 150 godina od rođenja naše nacionalne heroine koja je sagledavana u istoriografiji i likovnoj kritici iz više uglova i u više navrata, ali preciznije iščitavanje Nadežde kao kolekcionara-etnografa predstavlja novinu.

Kako nam priča, pred publikom su 52 predmeta od ukupno 126 koliko ih ima u Nadeždinoj kolekciji, a koji svedoče o težnjama naše slikarke za očuvanjem etnografskog blaga.

– Tu ljubav prema narodnom ponela je iz roditeljskog doma Dimitrija i Mileve Petrović, u kom je odrastala okružena snažnim nacionalnim duhom. U skladu sa opštim tendencijama građanskog sloja druge polovine 19. veka, koje su nalagale primenu folklornih elemenata u privatnom prostoru porodice, prostrana kuća Petrovića na Paliluli odisala je mnogobrojnim predmetima tradicionalne kulture, koji su se predano skupljali još od vremena Nadeždinog dede Hadži Maksima Petrovića. Odlazeći na studije slikarstva u Francusku Nadežda je 1910, osim svojih radova, prenela i sakupljene etnografske predmete sa željom da ih predstavi u okviru Jugoslovenske izložbe u Parizu, na kojoj bi, osim umetničkih dela, bile izložene i „narodne nošnje, vezivo i čipke”. Po izbijanju Balkanskog rata, ali i usled besparice koja je usledila nakon smrti roditelja, tokom 1912. Nadežda napušta Pariz zauvek. Svoja dela i etnografsku kolekciju nije ponela sa sobom rešena da se ponovo vrati u Francusku. Naredne tri godine posvetila je negovanju ratnika i slikanju, a nakon kobnog angažovanja u valjevskoj bolnici i njene smrti, sudbina njene etnografske kolekcije bila je neizvesna – objašnjava naša sagovornica i dalje iznosi zanimljivu storiju:

– Na „Srpskoj izložbi umetnosti i domaće radinost” u Trgovačkoj palati u Lionu 1917, organizovanoj s ciljem upoznavanja javnosti savezničkih zemalja sa ratnom tragedijom Srbije i predstavljanja ideje jugoslovenstva, svoje mesto našla je i Nadeždina kolekcija. Ona je ostala u Francuskoj sve do 1919. kada, zalaganjem državnih vlasti, nalazi svoj put do Beograda. Po dolasku biva predata Kraljevskoj umetničkoj školi na dalje čuvanje. Svoje krajnje odredište kolekcija kao celina dobija 1926, kada Umetničko odeljenje Ministarstva prosvete predaje predmete Etnografskom muzeju. Odmah nakon prijema i popisa, etnografska zaostavština Nadežde Petrović razvrstana je prema funkciji i poreklu predmeta u devet različitih zbirki Etnografskog muzeja, te kao celina nikada nije ni stručno posmatrana ni izlagana.

Pitamo je koji to predmeti čine kolekciju, koja je njihova starost i da li je neki od sada izloženih eksponata Nadežda možda lično koristila?

– Reč je o raznorodnim predmetima materijalne kulture Srba sa izuzetkom od nekolicine koje pripadaju Hrvatskoj i Sloveniji. Mahom svi potiču iz druge polovine 19. veka i predstavljaju svedočanstvo kulture odevanja, ali i ukrašavanja našeg naroda. Pomnim istraživanjem i komparacijom materijala iz kolekcije sa fotografijama iz života Nadežde Petrović zaključili smo da se u njenoj kolekciji nalazi nekoliko predmeta koje je najverovatnije nosila sama Nadežda ili pak članovi njene porodice. Naime, tokom školovanja u Minhenu Nadežda je na slikarsku zabavu učitelja Anton Ažbe 1899. došla u narodnoj nošnji iz okoline Beograda, o čemu svedoči i njena fotografija objavljena u časopisu „Žena i svet”. Na pomenutoj fotografiji Nadežda je, između ostalog, obučena u šumadijsku suknju, prepoznatljivi odevni marker srpskih seljanki počev od sedme decenije 19. veka. Slična ili pak upravo ta, bogato nabrana vunena suknja sa skromnim izvezenim dekorom po donjoj ivici kasnije je krasila Nadeždin slikarski atelje u Parizu. U Nadeždinoj kolekciji se čuvaju i dva predmeta koje su nosile njene sestre prilikom odvijanja mnogobrojnih igrokaza u porodičnom domu Petrovićevih. Svojim fotografskim aparatom Nadežda je zabeležila jedan od igrokaza – mačvanski jelek koji na sebi ima Draga i košulju iz okoline Kumanova, u koju je obučena Jelena, sastavni su deo kolekcije Etnografskih predmeta i predstavljeni su na izložbi. Nažalost, njena šumadijska suknja je u lošem stanju i trenutno prolazi kroz konzervatorske tretmane te usled toga nije trenutno izložena – otkriva nam kustoskinja.

Na naše pitanje kakav uvid možemo da steknemo o našoj velikoj umetnici posredstvom ovih predmeta, Jelena Sekulović odgovara:

– Nadežda je ne samo kroz slikarska dela već i kao delatnica na polju sakupljanja i predstavljanja etnografskih predmeta izrazila svoj ideološki stav i stremljenja. U prilog sagledavanju Nadeždine ličnosti, koja se umnogome oslanja na nacionalni duh i patriotska osećanja, najbolje govore reči sestre Ljubice: „Moja Nadežda je smatrala da joj je dužnost da radi za opšte dobro i narod, spontano, od srca.” Motive za nastanak ovakve kolekcije trebalo bi tražiti u neospornoj ljubavi slikarke prema narodnom životu i svemu što je iz njega nastajalo. Kao pripadnik generacije patriotske omladine stasale u trenutku smene dva stoleća, radom na stvaranju zbirke želela je da istakne vrednost i lepotu narodne umetnosti. Na tom putu su se, kroz ovu izložbu, ponovo sreli Etnografski muzej u Beogradu i Nadežda Petrović.

Prsten stolovat, Bosna i Hercegovina (Foto: Ivana Masniković Antić)

Nanule i prsten

Jelena Sekulović izdvaja našoj pažnji posebno dva izložena predmeta. Evo i priče o njima.

– Na izložbi je predstavljen par nanula s kraja 19. veka, ukrašen srebrnom žicom koje je slikarka nabavila najverovatnije tokom svojih putovanja po Staroj Srbiji. Kasnije su krasile Nadeždin slikarski atelje u Parizu. Visina potpetice kao i bogat i minuciozni ornament govore u prilog tome da ili ih je nosila žena koja je uživala viši društveni status ili su se prodavale kao luksuzna roba. Kako su nanule bile omiljene širom Otomanskog carstva prvenstveno kao drvene papuče koje su služile za odlazak u hamam tako su ih kasnije žene nosile u sklopu svakodnevne odeće. Interesantan podatak je da su nanule izrađivane od jednog komada drveta sa dve jednake potpetice i ukrašavane duborezom, intarzijom (umetanje komadića drveta druge boje na površinu) ili inkrustacijom (umetanje sedefa, metala, kosti na površinu) – objašnjava nam autorka postavke i nastavlja o drugom odabranom predmetu:

– Najveći deo Nadeždine kolekcije čine različiti primerci ženskog nakita (prstenje, grivne, pafte, naušnice – ukupno 57 primeraka). Među njima je i prsten stolovat ukrašen plavim i crnim emajlom u čijem središtu je plavi kamen. Narodni naziv za ovakav tip prstenja je „medenjak” ili „stolovat”. Pomenuti primerak je većih dimenzija i nošen je za stolom u vreme svečanih prilika, pa otuda i naziv. Ovakav tip prstenja javlja se od 16. veka i nošen je sve do 19. veka. Budući da je izrađivan od različitog materijala (srebro, bakar, bronza) može se zaključiti da je bio dostupan širim društvenim slojevima.