Nova domovina dobrih ljudi

Prnjavor – Niko ne zna, niti je igde ostalo zapisano, zašto je prnjavorsku opštinu, i to pre više od stotinu godina, naselilo na hiljade Ukrajinaca, Poljaka, Čeha, Italijana, Mađara, Slovaka... Hroničar prnjavorskog kraja Nedeljko Sančanin kaže da su „malo posle Berlinskog kongresa na ove prostore slali svak svoje”.

– Carska Rusija sa jedne i Austrougari sa druge strane, odnosno oni sa Istoka i oni drugi sa Zapada, dekretima i kojekakvim ukazima, delili su prnjavorsku zemlju svako svojima i tako uspostavljali nekakvu granicu, već tada nazvanu dva politička bloka...Danas na području prnjavorske opštine žive pripadnici čak šesnaest naroda i nacionalnih manjina. Svi su u novu domovinu doneli i običaje, i navike, i alatke kojima su obrađivali zemlju, i semena žitarica koje se nikada pre nisu uzgajale u ovom kraju – priča Sančanin.

Novi stanovnici prnjavorskog kraja doneli su sa sobom raž. Raženom slamom su pokrivali svoje izbe. Domaćini su se čudili hmelju koji su Česi uzgajali na krčevinama, dojučerašnjim šikarama. Nove komšije su donele i seme heljde, ali i štošta drugo. Prnjavorčani su tada videli i prve klompe koje su od drveta tesali Ukrajinci.

Ukrajinaca, grkokatolika, u krajiškom delu Republike Srpske danas je ostalo najviše. Oko pet hiljada. Krajem devetnaestog veka stigli su iz Ternopilja u Galiciji, a najznačajniji uspon doživeli su u vreme Kraljevine Jugoslavije. Već 1910. Ukrajinci u Prnjavoru podižu svoju bogomolju. Crkvu Preobraženja Gospodnjeg. Kažu, najveću na Balkanu. Ona je kasnije postala duhovni i kulturni centar Ukrajinaca. Devetsto sedme Ukrajinci su imali na Balkanu i prvu i najveću biblioteku i čitaonicu.

Poljaka je, po završetku Drugog svetskog rata, u prnjavorskom kraju bilo gotovo sedamnaest hiljada. Posle zla i stradanja koje je ih je snašlo za Hitlerovog divljanja, mnogi su se vratili u staru domovinu. Uglavnom u Bolesjavec. Danas ih je u Prnjavoru tek pet familija. Isto je zadesilo i Mađare. Ostalo ih, ali ni izbliza onoliko koliko ih je u Prnjavoru bilo tridesetih godina prošlog veka.

U Maćinom Brdu, nekoliko kilometara od Prnjavora, istorija Čeha po pisanim tragovima počinje pre stodeset godina. Dekretom iz 1895. austrougarske vlasti su, iz moravske oblasti, u prnjavorski kraj poslale dvadeset i pet porodica. Svaka je dobila po sto dunuma zemlje. Pre dolaska u današnje Maćino Brdo, Česi su proveli dvadesetak godina u Ukrajini.

Italijani su došli najranije. Uglavnom iz Trenta. Dvadeset pete godine prošlog veka naselili su današnji Štivor. Danas ih je ovde oko četiristo.

Gotovo iste su i priče o ostalima, koji su za svih proteklih godina i desetleća, u prnjavorskom kraju živeli onoliko koliko se i kako moglo. Koliko se imalo samo od posne zemlje. Za Drugog rata stradali su i Ukrajinci, i Česi, i Poljaci, i Italijani, i Mađari, i Slovaci. Jedni od četnika, drugi od partizana. Treći od okupatora. Mnogi su i u Jasenovcu skončali.

– Za poslednjeg otadžbinskog rata, u srpskoj vojsci bili su svi. I Ukrajinci, i Česi, i Slovaci, i Italijani. Branili su i odbranili Republiku Srpsku. I ženili se i udavali među sobom. U poslednjih nekoliko godina na arbajtovanje u svet otišlo je gotovo dve hiljade mladih, uglavnom iz mešanih brakova – opet će Sančanin.

– Ukrajinski jeste jezik mojih predaka, ali srpski je jezik domovine kojoj danas pripadam. Jedna ruka je jedan, a druga drugi jezik jednog te istog tela. I jedan i drugi su u meni i sa mnom. Tako je i ne može biti drukčije. Živeti sa srpskim narodom znači živeti sa istorijom i naroda kome pripadam. Tu smo došli i iz ničeg, ali sa velikim ljudima, komšijama, stekli to što danas imamo. A imamo vatre koje se nikada ne gase na ognjištima nove domovine – ponosno će na kraju ukrajinski književnik, „Prnjavorčanin na privremenom radu u Sloveniji”, Andrija Hefka.