O boemima i boemstvu

Nedavno je u „Politikinoj” rubrici Da li znate objavljen odgovor na pitanje „šta je boemija”, u kojem je dat kratki opis ovog načina života, kao i primeri dvojice boema – iz kineske i grčke istorije. U ovom tekstu navodi se da naziv boem potiče iz francuskog jezika, što nije u potpunosti tačno. Koren ove reči potiče iz nemačkog jezika u kojem je češka oblast, koja je vekovima pripadala austrijskom carstvu, nazivana Bemen (Bömen), a reč za Čeha bio je Beme (Böme), što se može videti u predratnim nemačko-srpskim rečnicima. Tek nakon Drugog svetskog rata, Češku zemlju i Čehe Nemci su počeli da nazivaju izvornim izrazima (kao u srpskom), da bi se izbegao potcenjujući smisao starih naziva. I danas se u nemačkom jeziku kaže bemska sela, sa smislom naših „španska sela”. Čergarska plemena Roma iz predela današnje Češke Republike pre više stoleća dolazila su u Francusku, gde su se domaćem stanovništvu predstavljali kao Česi – Bemen, što su vremenom Francuzi prihvatili kao Boemi.

Čergarska romska plemena podsećala su na ljude s neurednim životnim navikama i nestalnim mestom boravka. Zbog toga se u Francuskoj i u drugim zemljama proširio izraz boemi, ne samo za Rome, već i za intelektualce, pesnike, novinare i književnike, čiji je zajednički imenilac bila neumerena potrošnja alkohola.

Izraz boemija postao je svetski poznat nakon što je francuski pisac Anri Mirže (1822–1861) godine 1849. objavio knjigu „Boemi – slike iz života boemije”. U uvodu knjige, autor navodi da se mnogi veliki pisci mogu svrstati u boeme. Kao primere on navodi velikane kao što su Homer, Torkvato Taso, Fransoa Vijon, Fransoa Rable, Šekspir, Molijer i mnogi drugi. U uvodu knjizi, pisac upozorava da je boemija prepuna opasnosti za svoje pripadnike. Mirže daje definiciju: „Boemija je pripravno vreme umetničkog života; ona je uvod u Akademiju, u bolnicu ili mrtvačnicu”. Naravno da je broj akademika iz redova boema zanemarljiv u odnosu na one kojima je boemija prekratila život. Međutim, autor iznosi čudno mišljenje, tvrdeći da boemija postoji i da je moguća samo u Parizu. Nije mogao da zna da će se boemija koju je on opisao proširiti i van Pariza, i da će je biti po celom svetu, pa i u Srbiji.

Miržeova knjiga privukla je pažnju kompozitora Ruđera Leonkavala i on je saopštio svom prijatelju Đakomu Pučiniju da namerava da komponuje operu pod nazivom „Boemi”. Upoznavši se s knjigom, Pučini je i sam počeo da komponuje operu istog imena. Međutim, Pučinijevo delo je imalo mnogo veći uspeh od Leonkavalovog, koji je, razočaran, prekinuo prijateljske odnose s Pučinijem.

Pučinijeva opera „Boemi” našla se na repertoaru Beogradske opere odmah nakon njenog formiranja. Naslov opere kod nas, prvih godina, bio je „Čergari”, jer je u to vreme izraz boemi smatran sinonimom za Rome. Duga bi bila priča da se navedu imena srpskih boema 19. i 20. veka. Spomenimo dva imena iz Vukovog vremena: Filip Višnjić i Starac Milija (Banović Strahinja). Krajem 19. i početkom 20. veka najslavnija beogradska boemska kafana zvala se „Dardaneli”, a njenu slavu kasnije su preuzeli skadarlijski restorani, zatim oni čuburski i drugi. Mirže je bio u pravu – neki boemi dospevaju i u akademiju. Kod nas je to Matija Bećković, u mladosti humorista-boem, da bi kao akademik postao jedan od vodećih poeta i veliki besednik.

Dragan Stanković,
Beograd