Krvlju natopljene obale tri religije

Najveći grad u pojasu Gaze, po kome je ova teritorija i dobila ime, nestaje u bombardovanju koje podseća na snimke dokumentarnih emisija o Drugom svetskom ratu. Istovremeno, protesti i nezadovoljstvo arapske dijaspore i stanovništva u muslimanskim zemljama vrše pritisak na one vlade koje su sprovele normalizaciju odnosa sa Izraelom, tj. priznale ga kao državu ili su bile namerene da to učine. Rukovodstva Irana, Iraka, pa i Hezbolaha, pružaju za sada mahom verbalnu podršku Hamasu i palestinskim Arapima. Francuska je pribegla zabrani propalestinskih skupova pravdajući to izlivima mržnje protiv Jevreja koji se mogu na njima čuti.

Kada se operacija izraelske vojske „Liveno olovo” 2009. izlivala na pojas Gaze, teritoriju veličine nekada ponosa naše mlekarske industrije, Poljoprivrednog kombinata Beograd, i druga pod nazivom „Zaštitna ivica” udarala u istu teritoriju 2014, nakon serije provokacija i raketiranja Izraela od strane palestinskih organizacija, diplomate su poslovično pozivale na uzdržanost i pregovore. Izrael je pak naplaćivao desetostruku i dvadesetostruku cenu za smrt svojih vojnika i malog broja civila. Ovoga puta, posle niza provokacija i povoda, „Al Aksina poplava” se izlila na jevrejska sela i varoši oko Gaze, palestinske teritorije nedefinisanog statusa. Donela je smrt za oko 1.300 mahom jevrejskih civila i stranaca na rejv žurki koja se držala na samo 500 metara od najvećeg svetskog zatvora na otvorenom – pojasa Gaze. Zapadni svet je suštinski podržao osvetničku akciju koja se u praksi svodi na čišćenje severnog dela malene teritorije, tj. iseljavanje više od pola miliona ljudi uz civilne žrtve čiji broj svakodnevno raste.

Izrael je Arapima na toj teritoriji uskratio ne samo struju bez koje se i može živeti, osim ukoliko niste u bolnici na aparatima, nego i vodu. Bez vode, čije zalihe mogu potrajati još nekoliko dana, ukoliko se nešto ne promeni, više od dva miliona ljudi je osuđeno na smrt, mada se ta perspektiva nekako još ne nalazi u medijima. U osvetničkom zanosu, Izrael je uskratio vodu i struju i palestinskim zatvorenicima u Izraelu, očigledno na taj način zahtevajući oslobađanje više od stotine kidnapovanih izraelskih državljana koji su zatvoreni i sakriveni po podzemnim tunelima.

Lokalni vojni sukob Izraela i Hamasa medijski je zasenio veliki klasični rat na istoku Evrope i vratio Bliski istok u središte pažnje. Napad Islamskog pokreta otpora, što je puni naziv Hamasa, palestinske islamističke organizacije iz pojasa Gaze korišćenjem jeftine tehnike, najkrvaviji je za jevrejsku državu još od prvog arapsko-izraelskog rata iz 1948/49. godine. Od početka 1993, tj. godine u kojoj je postignut prvi mirovnih sporazum između Izraela i palestinskih Arapa, koje je tada predvodio Jaser Arafat, stradalo je do 6. oktobra ove godine, prema podacima Jevrejske virtuelne biblioteke i Kancelarije UN za koordinaciju humanitarnih pitanja (OCHA), ukupno 1.673 vojnika i policajca i civila u napadima palestinskih terorističkih i militantnih organizacija. Ta brojka nam govori o šoku izraelske i šire jevrejske javnosti zbog razmera onoga što je počinio Hamas na jugu Izraela. Svakako, žrtve na arapskoj strani su uvek daleko veće.

Ko je i zašto započeo pitanja su koja se često postave prilikom izbijanja kriza, a sadašnja je samo najnovija epizoda na višedecenijskom bliskoistočnom žarištu.

Jevreji su raseljeni iz Svete zemlje nakon dve pobune protiv rimskih vlasti u prvom i drugom veku posle Hrista. Želja za povratkom se prenosila generacijama i zanimljivo je da Nahum Sokolov (1859–1936), predvodnik Svetskog cionističkog kongresa pre Haima Vajcmana, 1919. u knjizi o istoriji cionizma počinje sa 1600. godinom. Cionizam je pokret sekularnih Jevreja nastao u 19. veku na masonskim i nacionalno-demokratskim idejama tada popularnim širom Evrope, koje su podrazumevale i stvaranje nacionalnih država. Sam naziv je dao bečki Jevrejin Natan Birnbaum (1864–1937) po Sionu, brdu u Jerusalimu, koje se uzima i kao drugi naziv za pomenuti grad.

Taj pokret je u početku bio sekularan, da bi u drugoj polovini 20. veka počeo da raste značaj religijske dimenzije. Danas su religiozni cionisti okosnica izraelske vojske, oni čine većinu izraelskih kolonista na okupiranim teritorijama i podržavaju partiju Likud Benjamina Netanjahua, kao i manje partije koje su nekad u koaliciji, a nekad i ne, sa desničarskim Likudom.

Zanimljivo je da među protestantima još od vremena kraljeubice Olivera Kromvela (1599–1658) postoji značajna struja koja se zalagala za stvaranje jevrejske države. Tada je njegov prijatelj Džejms Harington napisao roman utopiju „Komonvelt Okeana” (1656), gde se založio za naseljavanje Jevreja u Irsku. Njihovi kasniji izdanci će biti današnje američke protestantske organizacije koje podržavaju Izrael i cionistički pokret.

Rast uticaja jevrejskih organizacija u Velikoj Britaniji i SAD, posebno porodice Rotšild i porodično povezanih tajkuna, doprineo je podršci političara u ove dve zemlje za naseljavanje Jevreja u Svetoj zemlji (kojom su od 16. veka upravljale Osmanlije) i kasnije stvaranje njihove države. Tako, na primer, Lord Palmerston, tada britanski ministar spoljnih poslova 11. avgusta 1840. piše izaslaniku u Carigradu, lordu Ponsonbiju, da traži od novog sultana dozvolu za naseljavanje jevrejskog stanovništva.

Naseljavanje se sprovodilo na zemljištu koje su kupovali britanski i američki bogataši jevrejskog porekla, a najviše porodica Rotšild. Po zauzeću Jerusalima u decembru 1917, u toku Prvog svetskog rata, Britanija je uzela upravu nad Palestinom. Za prvog upravitelja postavila je šefa liberalne stranke, ubeđenog cionistu jevrejskog porekla Herberta Luisa Samjuela (1920–1925). Problem je bio što je Britanija tokom Prvog svetskog rata obećala Arapima na Arabijskom poluostrvu stvaranje velike arapske države koja bi obuhvatila i Jerusalim, treći sveti grad za muslimane. Jerusalim, pupak sveta, duhovno je središte i judaizma i sveto mesto za hrišćane, jer je to grad u kome je raspet i vaskrsao Isus Hristos. U njemu je i niz drugih svetinja, kao i širom Svete zemlje.

Arapi, većinski muslimani, s manjim delom pravoslavnih, Kopta, Jermena, unijata i katolika, činili su apsolutnu većinu stanovništva.

Sukobi s jevrejskim naseljenicima počinju u značajnoj meri od 1929. godine, kada je uspostavljena Jevrejska agencija, kao lokalna samouprava koja je sarađivala s britanskim vlastima. Arapi će podići i veliku pobunu 1936. godine, koja je trajala tri godine i koja će dovesti do odluke Britanaca da značajno smanje broj Jevreja kojima se na godišnjem nivou dozvoljava naseljavanje u Palestini. Tada sazreva odluka pojedinih jevrejskih cionističkih organizacija o terorističkom delovanju protiv britanske uprave. Sukobi Arapa i Jevreja se obnavljaju nakon Drugog svetskog rata, posebno nakon Rezolucije 181 Generalne skupštine UN, novembra 1947, koju podržavaju i SAD i SSSR. Tada u Palestinu pristižu na stotine arapskih dobrovoljaca (do marta 1948. bilo ih je do 5.000) da se u brojnim međusobno nekoordinisanim jedinicama bore protiv osnivanja jevrejske države. Arapski dobrovoljci su formalno priznavali duhovno pokroviteljstvo pronacističkog muftije Amina Huseinija.

Jevrejski dobrovoljci takođe su se slivali u Palestinu. Jedinice Hagane, preteče izraelske armije, krenule su 1. aprila 1948. u akciju oslobađanja (u jevrejskom sagledavanju) koja je podrazumevala i uništenje brojnih arapskih naselja iz kojih bi se pružao otpor jevrejskim snagama. Pored Hagane tu su i manje terorističke organizacije Irgun i Šternova banda. Mobilizacija i nabavka oružja se sprovode širom Evrope (i sveta). Čuveno čehoslovačko oružje se izvozi (sigurno ne bez znanja KGB-a, ali i drugih službi) i za Arape i za Jevreje preko Jugoslavije, Italije i Albanije. Dakle, u momentu proglašenja Izraela u noći između 14. i 15. maja 1948. rat je već bio u toku, samo tog trena postaje međunarodni, jer regularne vojske niza arapskih država ulaze na teritoriju do juče britanskog mandata Palestine i počinju rat protiv osnivanja jevrejske države.

U nizu ratova koje je Izrael vodio protiv arapskih država, lokalno arapsko stanovništvo, velikim delom izbeglo s teritorije koju je Izrael stekao prvo 1948/49. u pojas Gaze i na Zapadnu obalu, ali i u susedne arapske države, Jordan, Siriju i Liban, nije se pomirilo sa ovom situacijom. Njihove glavne organizacije s naoružanim jedinicama su Fatah, koji je osnovao Jaser Arafat. Danas je predvodi predsednik Palestine Mahmud Abas, koji bez izbora vlada uz podršku Jordana, EU i saradnju SAD u arapskim gradovima na teritoriji koja se naziva Zapadna obala. Ovo područje je predstavljalo deo Palestine koji je Jordan zauzeo u ratu 1948/49. i koji je držao do Šestodnevnog rata iz 1967, kada je izraelska vojska ušla u stari grad Jerusalim. Hamas, možda trenutno i najagresivnija organizacija među lokalnim arapskim stanovništvom, osnovan je 1987. u pojasu Gaze, kao čedo Muslimanske braće, kao i manji Palestinski islamski džihad i niz drugih organizacija.

Otkako su pod pokroviteljstvom SAD 1992. započeli prvi (tada tajni) pregovori Palestinaca i Izraelaca, pojačalo se i naseljavanje jevrejskih porodica na tlu Zapadne obale. Sukobi između Jevreja i Arapa na okupiranim teritorijama, zbirnom nazivu za pojas Gaze i Zapadnu obalu, intenzivirani su od početka 21. veka. Jevreji, budući naoružani, računajući na podršku izraelske vojske često uništavaju Palestincima useve, poljoprivredna dobra, a Izrael postepeno raseljava Arape iz jerusalimskih kvartova. Broj incidenata koji su prouzrokovali izraelski kolonisti na Zapadnoj obali u prvih osam meseci ove godine bio je tri dnevno, po podacima UN. Osim toga, do početka aktuelne operacije ubijeno je 227 Arapa, dok je na izraelskoj strani bilo 29 poginulih.

Istovremeno, ono što najviše razdražuje muslimansku javnost i izvan Svete zemlje jesu nasilni ulasci mahom religioznih cionista na plato Hramovne gore, na kome se nalaze džamije Al Aksa i Zlatna kupola, koje su za muslimane najsvetije mesto Jerusalima. Problem je što je na istoj lokaciji bio jevrejski hram, koji će se po judaejskim učenjima obnoviti upravo na tom mestu. Da bi se hram obnovio, oni moraju da sruše džamiju, a takvu politiku zagovaraju ekstremne organizacije koje su nedavno ušle i u vladu Izraela. Upravo je poslednji u nizu upada religioznih cionista uz obezbeđenje izraelske policije na Hramovnu goru 5. oktobra bio izgovor Hamasu za očajničku osvetničku akciju čije gorke plodove su osetile brojne izraelske porodice.

Viši naučni saradnik Instituta za međunarodnu politiku i privredu