Godina Paje Jovanovića

Vršac – Pripreme za obeležavanje 150 godina od rođenja slikara Paje Jovanovića (1859–1957) realiste svetskog glasa, svakodnevne su i pomalo ritualne. Lokalni zvaničnici će predložiti Vladi Srbije da 2009. godinu proglasi za godinu Paje Jovanovića, a od Pošte Srbije se očekuje da prihvati predlog da se, osim motiva sa Pajinih slika, na markama nađe i portret velikog slikara.

Obavešteni smo da poznati istoričar umetnosti dr Nikola Kusovac, najbolji poznavalac stvaralaštva Paje Jovanovića, priprema tekst za prvu monografiju o ovom slikaru. Na ovom projektu su angažovana dva muzeja, Gradski muzej iz Vršca i Narodni muzej iz Beograda, kao i Legat Paje Jovanovića iz Beograda.

Jedna vršačka ulica, pod Vršačkim bregom, nosi umetnikovo ime, kao i poveća osnovna škola. Postoji i predlog o podizanju spomenika Paji Jovanoviću, Jovanu Popoviću Steriji i velemajstoru Bori Kostiću – za stolom, na Gradskom trgu.

Smatra se da je Jovanović autor oko 4.000 slika, od čega je jedva četvrtina kod nas. Pripremajući dokumentarno-igrani film za RTS, Vesko Butrić, urednik emisije, o velikom slikaru, čiji lik tumači Mrgud Radovanović, rekao nam je da je, tragajući za vrednim platnima, saznao da su tri slike ustupljene za vilu u Bečićima, procenjene na četiri miliona evra. Takođe, tri slike, nepoznate našoj javnosti, nalaze se u Australiji, a kupljene su za osam miliona evra...

Rodni Vršac, međutim, nema mnogo slika Paje Jovanovića. Jedna od najvrednijih je „Vršački triptih”, za koji stručnjaci kažu da je „više od slike, više i od žanr-scene, istovremeno opomena i spomenik”. Velika slika, dimenzija dva puta četiri metra, iz 1896. u specijalnom ramu neodoljivo podseća na ikonu, sliku nad slikama, što za Vrščane i jeste, jer zrači poletnošću. Smeštena je na najveći zid u „Apoteci na stepenicama”, koja predstavlja svojevrsno izvorište duhovnosti čitavog kraja, jer je prostor posvećen razvoju apotekarstva u vršačkoj regiji, Paji Jovanoviću i građanskom društvu. Postavke su, inače, u zgradi Pajinog brata, Aleksandra, koja je u muzej pretvorena pre tri decenije, a godišnje beleži oko 8.000 posetilaca. Muzej je svakodnevno otvoren.

– Jovanović je na „slici iz tri dela” zabeležio najvažnije delatnosti tadašnjih Vrščana: vinogradarstvo, trgovinu i ratarstvo, koje anticipiraju i budućnost. Osim o majstorstvu, Paja nam je ostavio i dokaze o magičnosti slikarstva – kaže slikar Tomislav Suhecki, ekspresionista zaljubljen u realizam Paje Jovanovića i njegovih sledbenika Dragana Martinovića, Vase Dolovačkog, Milana Tucovića, Milana Miletića, Vladimira Dunjića... On naglašava da je Paja Jovanović 69 godina bio član SANU, od 1888.

U „Apoteci na stepenicama” je, osim „Vršačkog triptiha”, i portret kralja Aleksandra Karađorđevića, koji je umetnik uradio 1930. godine, u prirodnoj veličini. Slika je dimenzija 112 sa 215 santimetara.

Prema rečima Dragane Kuručev, istoričara umetnosti i kustosa u Gradskom muzeju, Jovanovićevih slika nema u privatnim kolekcijama u Vršcu. Dve čuvene slike, sa hrišćanskom tematikom, „Sveta majka Angelina” i „Čuda svetog Nikole”, od 1927. godine krase Sabornu crkvu svetog Nikolaja, u centru grada. Pre dve i po decenije, one su isečene iz ramova i nestale. Posle nekoliko godina, inspektori Interpola su ih pronašli na jednoj evropskoj pijaci, i vratili u Vršac. Restaurirane su i ponovo krase zidove hrama.