Balkan Balkancima

Kada je 1866. godine izbio ustanak Grka na Kritu protiv turske okupacije i među srpskim narodom u Srbiji i Vojvodini javili su se bunt i otpor prema Turcima, a posebno među omladinom i inteligencijom, koje su zahtevale da se krene u otvoreni rat protiv Turske. Srpska akademska omladina svoja književna društva (npr. bečka „Zora”) pretvara u patriotske organizacije.

Na poziv „Zore” sazvana je 1866. godine u Novom Sadu skupština Ujedinjene omladine srpske, koja je tražila oružanu intervenciju srpske kneževine protiv turske okupacije Balkana. Glavni govornik i vođa te skupštine bio je politički emigrant iz Srbije, liberal i simpatizer garibaldijevaca, protivnik apsolutističkog režima kneza Mihaila i konzervativne vlade Ilije Garašanina, intelektualac i bivši profesor Velike škole Vladimir Jovanović (otac budućeg srpskog mislioca, pravnika, političara i državnika Slobodana Jovanovića). U spoljašnjoj politici njihove težnje su se potpuno podudarale s politikom kneza Mihaila i Ilije Garašanina, ali u unutrašnjoj politici oni su bili protivnici kneževog autoritativnog režima i Garašaninove učmale parazitske birokratije i represivnog policijskog aparata. Smatrali su se po liberalnim idealima nepokolebljivim borcima protiv svakog gušenja javne reči i slobode.

U konflikt s knezom Mihailom posebno su došli u vezi sa statusom Vojvodine. Naime, 1859. godine Austrija je u Severnoj Italiji poražena od Francuske i Pijemont-Sardinije, izgubivši severnu pokrajinu Lombardiju, posle čega je došlo do krupnih političkih problema. Tada su i ostali narodi u carevini počeli da se bune protiv bečkog apsolutizma i centralizma želeći veće slobode za svoje narodne pokrajine, pa je pretila opasnost od raspada zemlje. Austrija je morala da napusti kruti centralizam i da određenim narodima i njihovim pokrajinama da samoupravu.

Najviše su popustili mađarskom narodu, drugom najvećem u monarhiji, pa su 15. decembra 1860. godine ukinuli srpsku Vojvodinu, koja je pripala Mađarima. Da ne bi narušavao dobre odnose s Mađarima knez Mihailo je prihvatio ovu odluku bečkog dvora, što je izazvalo negodovanje i žestoku kritiku srpske omladine u Vojvodini i inteligencije, koju su predvodili Svetozar Miletić, Jovan Jovanović Zmaj, Laza Kostić... Vojvodstvo je po njihovom mišljenju značilo „političko srpsko biće s one strane Dunava, a ono je tim činom ukidanja sahranjeno”, kako je isticao Miletić.

Međutim, srpska vlada se ozbiljno spremala za oslobađanje od turske okupacije. Znajući da je sama Srbija slaba da se sukobi s Turskom, knez Mihailo i Ilija Garašanin radili su na povezivanju svih balkanskih naroda u balkanski savez, tako da bi Balkanci sopstvenim snagama izvojevali pobedu ili oružanu intervenciju neke velike strane sile, npr. Carske Rusije ili Francuske. Zato je Garašanin u svojim „Načertanijama” i izneo krilaticu „Balkan balkanskim narodima”. Tako je u jesen 23. septembra 1866. godine zaključen tajni vojni savez između dve bratske zemlje – Srbije i Crne Gore.

Crnogorski knez Nikola bio je toliko očaran zaključivanjem ovog sporazuma da je istakao da je spreman da se odrekne prestola u korist kneza Mihaila ako se ostvare narodna pobeda i ujedinjenje. Ponesen patriotizmom, ispevao je rodoljubnu pesmu „Onamo, namo”, u kojoj ističe slobodarske težnje srpsko-crnogorskog naroda i njegov vapaj za slobodom. Knez Mihailo mu je povodom zaključivanja ugovora o vojnoj saradnji čestitao i poručio: „Nama je upravo zapala u deo sreća, da metnemo prvi kamen u zgradu, koja ima da skupi u sebe sve ono što pocepa nesreća kosovska.”

Tu politiku okupljanja Srba i balkanskih naroda podstrekivala je i Carska Rusija, pa je Srbija kasnije zaključila tu vrstu ugovora i s Grčkom (14. avgusta 1867), a kasnije i s Rumunijom. Ali ovi savezi realizovali su se u delo tek pedesetak godina kasnije, kad je počeo Prvi balkanski rat (1912) kao ostavština Mihailovog i Garašaninovog programa oslobođenja.

Miomir Garašanin