Koreni desničarskog ekstremizma

Zavisno od stajne tačke, neko će reći da desničarski ekstremizam, koji se preliva u fašizam ili nacizam, u Srbiji nema bogatu istoriju, mada ima i autora koji takvu tvrdnju poriču. U socijalnim naukama i u istoriografiji decenijama je dominiralo stanovište da takvo određenje pripada Jugoslovenskom narodnom pokretu ZBOR, koji je Dimitrije Ljotić (1891-1945) osnovao početkom 1935. godine u Ljubljani, ali se unazad petnaestak godina ovakvo stanovište sve više relativizuje.

Iza akronima ZBOR skriva se puni naziv Ljotićeve organizacije Združena Borbena Organizacija Rada, koja je od osnivanja do početka okupacije Jugoslavije u aprilu 1941. godine imala izrazito marginalnu ulogu na političkoj sceni.

Na izborima 1935. godine, ZBOR je osvojio samo 0,84 odsto glasova, a i potonji rezultat pokazao je da ova organizacija nema dublje socijalne, političke i ideološke korene u izbornom telu.

Ideološka i politička pozicija Dimitrija Ljotića bila je neodvojiva od njegovog dubokog, može se čak reći fanatičnog religioznog osećanja i ukorenjenosti u patrijarhalnu tradiciju. Ljotićevo političko sazrevanje oblikovano je kroz približavanje različitim koncepcijama i kroz udaljavanje od njih, od tolstojevskog anarhizma do radikalnog protivljenja državi, od pacifizma do vegetarijanstva, od ideje da se zamonaši, do bavljenja advokaturom i organizovanja zadružnog života.

Protivnik načela demokratije i njenih ustanova, partijsko delovanje nije smatrao za značajno, ali je ipak postao član Narodne radikalne stranke 1920. godine i predsednik njene omladine, potom je postao disident, napustio je stranku 1926, a u vreme kraljevske diktature bio je ministar pravde u vladi generala Petra Živkovića.

Jugoslovenskog opredeljenja, Ljotić je ZBOR postavio kao jugoslovensku organizaciju, a izostanak uspeha na parlamentarnim izborima, njeni članovi su u raznim prilikama, naročito na Beogradskom univerzitetu, nadomeštali nasilnim akcijama protiv levičarskih studentskih grupa, pogotovo onih koje su bile pod direktnim uticajem ilegalne Komunističke partije.

Do pred Drugi svetski rat, u organizaciji ZBOR je sve snažnije ispoljavan antisemitizam, svakako i zato što je sam Ljotić bio uveren u postojanje navodnog jevrejskog plana za vladanje svetom. Generalni sekretar ZBOR-a Milorad Mojić preveo je i zloglasni falsifikat, „Protokole sionskih mudraca”, uz zalaganje da se ,,jevrejstvo mora brzo i energično likvidirati”.

Posle okupacije, Ljotić je prihvatio saradnju sa nacističkim okupacionim vlastima i formirao Srpski dobrovoljački korpus, paravojne formacije ZBOR-a, namenjene borbi protiv partizana i komunista. Ovim korpusom komandovalo je zapovedništvo 113. nemačke divizije.

Osim u borbama protiv partizana, pripadnici Srpskog dobrovoljačkog korpusa, sarađivali su sa nacističkim okupatorom u akcijama okupatorske odmazde nad nevinim civilnim stanovništvom (Kragujevac).

Ostaci ovih formacija i sam Ljotić povukli su se krajem rata u Sloveniju, gde je krajem aprila 1945. godine ideolog i vođa ZBOR-a poginuo u saobraćajnoj nesreći. Nad njegovim odrom posmrtnu besedu je održao vladika Nikolaj Velimirović.

U potonjem stradanju na Kočevskom rogu, kada su partizani streljali pripadnike odbeglih i kolaboracionističkih formacija, likvidirano je i oko dve i po hiljade ljotićevaca.

U godinama pre Drugog svetskog rata, Dimitrije Ljotić je s raznih strana političkog i partijskog spektra označavan kao fašista a njegova organizacija ZBOR kao fašistička.

Svojevremeno je Desimir Tošić ukazivao da je Ljotićeva ideologija oslonjena na francuskog desničara Šarla Morasa, a da su trajna obeležja Ljotićeve ideologije zalaganje za državu staleža, antikomunizam, borba protiv plutokratije s akcentom na antijevrejsku retoriku i antimasonstvo, kao i borba protiv demokratije.

Tošić je smatrao da je Ljotićev pokret imao uzor mnogo više u italijanskom fašizmu nego u nemačkom nacizmu, a „velika razlika između ljotićevaca i hitlerovaca je što su ljotićevci bili religiozni i bogomoljci, a Hitlerovi nacisti su u osnovi bili ateisti”.

Sl. Kljakić