Česi u Beogradu

Formirano pre 120 godina, Kulturno-prosvetno društvo Čeha i Slovaka u Beogradu danas broji 58 članova, čije se aktivnosti odvijaju u skučenom prostoru nekadašnjeg Čehoslovačkog doma u Ulici Svetozara Markovića 39. Uprkos nazivu, ono je od početka okupljalo gotovo isključivo Čehe.

Kada je četvorospratno zdanje Čehoslovačkog doma bilo otvoreno 28. oktobra 1928. godine, na desetogodišnjicu osnivanja Čehoslovačke Republike i na četrdesetogodišnjicu osnivanja Društva, svečanosti su prisustvovali mnogi uglednici, uz ostale i zastupnik vlade Čehoslovačke Jan Šebu, jugoslovenski ministar prosvete Milan Grol, predsednik SANU Slobodan Jovanović, predsednik beogradske opštine Kosta Kumanudi, a izaslanik kralja Aleksandra Karađorđevića bio je generalštabni potpukovnik Zelenika.

U to vreme, na čelu Društva nalazio se Rihard Škarka, zamenik direktora Praške banke u Beogradu. Ova finansijska ustanova je imala odlučujuću ulogu u gradnji Doma, a velika novčana pomoć pristigla je i iz Čehoslovačke.

Sagrađen na jedanaest ari placa, Čehoslovački dom je imao veliku salu sa binom, bife, restoran i biblioteku, kao i stanove za učitelje, jer je u ovom zdanju počela s radom i Češka osnovna škola.

Po rečima Vuka Petrovića, današnjeg predsednika Kulturno-prosvetnog društva Čeha i Slovaka u Beogradu, otvaranje Doma bio je najznačajniji događaj u istoriji Društva. U ono vreme brojalo je oko 270 članova, a Dom je vrlo brzo postao omiljeno mesto okupljanja, ne samo Čeha, već i Beograđana, jer su tu organizovane razne manifestacije, priredbe i velelepni balovi.

Kada je osnivano, 28. oktobra 1888. godine, Društvo je nosilo naziv Češko društvo Lumir u Beogradu.

Od Vuka Petrovića saznajemo da je Lumir bilo ime pevača koji je u 15. veku pevao češku epsku narodnu poeziju u desetercu. Zbog strukture tih pesama ima i tumačenja da su ih pisali srpski kaluđeri izbegli iz Srbije pred Osmanlijama.

Česi su, inače, počeli da pristižu u Srbiju u većem broju posle 1848. godine, u potrazi za boljim životom i većom slobodom, jer je Srbija u to vreme, osim Rusije, bila jedina slobodna slovenska zemlja, a bili su joj neophodni stručni radnici svih profila.

Među prvima su stigle češke zanatlije, a onda bankari, industrijalci, lekari, arhitekte i umetnici. Najviše ih se skrasilo, što je razumljivo, u Beogradu, ali su nastanjivali i varošice u Pomoravlju i istočnoj Srbiji.

Društvo Lumir je osnovano u hotelu „Bajloni” kod beogradske železničke stanice, gde su bile njegove prostorije sve do 1914. godine. Do tada je najveći broj pristiglih Čeha već primio srpsko državljanstvo i prešao u pravoslavlje, a u Prvom svetskom ratu mnogi članovi Društva dali su život za slobodu nove domovine.

U toku rata je stradala celokupna arhiva Društva, a njegovo rukovodstvo bilo je prinuđeno da i arhivu nastalu u periodu od 1918. do 1941. godine spali dan pre nego što su nemačke trupe ušle u Beograd. 

Od raspada i okupacije Čehoslovačke 1939. godine, u Beograd i Srbiju stiglo je, naime, mnogo izbeglica, čijem zbrinjavanju je Društvo posvećivalo najviše energije. Brojne izbeglice, među kojima je bilo mnogo Jevreja, smeštene su upravo u zgradu Čehoslovačkog doma, što je dodatno uticalo na spaljivanje arhive Društva.

Tokom Drugog svetskog rata okupator je Čehoslovački dom pretvorio u Nemačku školu, a po odmah po okončanju rata, društvo je obnovilo rad. Već 1946. startovala je Češka osnovna škola koju je te i naredne godine pohađala i Jana Marija Korbelova, poznatija kao Madlen Olbrajt, jer je njen otac bio tada ambasador Čehoslovačke u Beogradu.

Iako su do 1950. godine mnogi Česi napustili Beograd i Srbiju iz straha od komunizma, ipak je 1949. zabeležen najveći broj članova Društva (556). Potom njihov broj opada, finansijska situacija postaje sve teža, a 1964. godine Čehoslovački dom je nacionalizovan. Društvu starom 120 godina ostavljeno je samo stotinak kvadratnih metara prostora, u kome se danas obavljaju sve njihove aktivnosti.

O bogatoj i burnoj istoriji Kulturno-prosvetnog društva Čeha i Slovaka u Beogradu uverljivo svedoči i izložba koja je nedavno otvorena u Međunarodnom kulturnom centru (Terazije 26) u Beogradu.

Sl. Kljakić