Unakrsna vatra preko kijevske crkve

Bogočovek Isus Hristos, od učenika svojih, osnovao je crkvu. Pre toga će poručiti: „Sazidaću Crkvu svoju, i vrata pakla neće je nadvladati.” Od tada, od svog nastanka, crkva, poput vinove loze, širi se svetom. Pomesne crkve mogu nastati, i nastaju samo – iz crkve. A kroz celokupnu hrišćansku istoriju bilo je nebrojeno pokušaja, na necrkveni način, uspostavljanja raznih tobožnjih crkava. Sve te paracrkvene organizacije, samim činom takvog uspostavljanja, bile su unapred osuđene na propast.

Onaj ko nije u crkvenom jedinstvu, taj je u raskolu. A raskol je čin otpadništva. Jer, kako je opominjao patrijarh Pavle, „to znači odvajanje od životvornih sokova koje svaki hrišćanin, kao vinova loza, prima od čokota, Hrista”.

U istoriji ima veliki broj primera prevaziđenih raskola, da se oni koji su otpali vrate u kanonsko jedinstvo. Ali, onaj što je u raskolu da ostane pri onome zbog čega je pao u raskol, i da se kao takav uvrsti u kanonski poredak, to je baš (smela) retkost.

Upravo to se desilo u Ukrajini. Dve raskolničke verske organizacije: Ukrajinska pravoslavna crkva Kijevskog patrijarhata i Ukrajinska autokefalna pravoslavna crkva ujedinile su se 2018. godine. A onda su, tako ujedinjene, upisane u državni registar, pod zvaničnim imenom: Kijevska mitropolija Ukrajinske pravoslavne crkve (Pravoslavna crkva Ukrajine).

Zatim, na Badnji dan, 6. januara 2019. godine, carigradski patrijarh Vartolomej uručuje tomos o autokefalnosti Pravoslavnoj crkvi Ukrajine.

Tim nekanonskim činom Carigradske patrijaršije Pravoslavna crkva Ukrajine, pred očima laičke javnosti, uzvodi se u istu ravan sa kanonskom Ukrajinskom pravoslavnom crkvom (Moskovskog patrijarhata).

Potonji događaji pokazaće da je to bio čin slabljenja i razbijanja jedinstva pravoslavne crkve na vaseljenskom nivou, ali i čin koji će voditi u rasplamsavanje rata na području dotadašnje Ukrajine.

Raskolničku Pravoslavnu crkvu Ukrajine priznale su samo četiri pomesne pravoslavne crkve, i to one pod grčkim uticajem: Carigradska i Aleksandrijska patrijaršija, kao i Grčka i Kiparska arhiepiskopija. Ostale pomesne crkve nisu se saglasile sa tom opasnom i nekanonskom odlukom Carigradske patrijaršije.

Međutim, za državne vlasti Ukrajine i inostrane centre moći, koji su iza njih stajali i izazivali rat, to je bilo dovoljno. Krenuo je proces potiskivanja i uklanjanja iz duhovnog života i sa javne scene kanonske Ukrajinske pravoslavne crkve, a protežiranja raskolničke Pravoslavne crkve Ukrajine.

Procenjivano je da je Ukrajinskoj pravoslavnoj crkvi, do davanja tomosa o autokefalnosti (raskolničkoj) Pravoslavnoj crkvi Ukrajine, pripadalo više od 50 odsto stanovništva Ukrajine (tačnije oko 65 odsto). U međuvremenu, naročito od „narandžaste revolucije” 2004, državnog udara 2014. i tobožnjeg sticanja „autokefalnosti” nasiljem i otimanjem hramova kanonske crkve, nastoji se da se ojača raskolnička crkvenolika verska organizacija. Procena iz prve polovine ratne 2022. godine jeste da kanonskoj Ukrajinskoj pravoslavnoj crkva pripada oko 39 odsto, a raskolničkoj Pravoslavnoj crkvi Ukrajine oko 31 odsto građana Ukrajine.

Nakon priznanja raskolnika i otpočinjanja rata, savetnik ukrajinskog predsednika Mihail Podoljak izjavljuje da se završava era postojanja dve pravoslavne crkve, najavljuje da će uskoro postojati sama jedna crkva, a da će se svi obredi odvijati isključivo na ukrajinskom jeziku.

S otpočinjanjem rata, 2022. godine, krenuli su i napadi na Ukrajinsku pravoslavnu crkvu. Da bi se sačuvala crkva, Sabor Ukrajinske pravoslavne crkve (Moskovskog patrijarhata), 27. maja 2022. godine saopštava da je promenjen statut i da je od tog trenutka ova autonomna crkva potpuno samostalna i nezavisna. A u decembru iste godine njen mitropolit Onufrij (Berezovski), boreći se da sačuva crkvu i pokazujući lojalnost ukrajinskoj državi, objavljuje da je izašao iz Sinoda Ruske pravoslavne crkve.

Patrijarh ruski Kiril, znajući u kako teškom položaju se nalaze proganjani sveštenici u Ukrajini, zamolio je pravoslavne sveštenike u Rusiji da „delikatno govore” o onome što se dešava u Ukrajini. I obrazložio: „Kad nastupi mir i kad se vrati mogućnost normalnog opštenja, moći će se razgovarati o jedinstvu crkve.”

Ništa nije pomoglo da se zaustavi gonjenje kanonske crkve od ukrajinske države. Pretresani su i masovno njeni hramovi. Svi sveštenici i monasi kod kojih su pronađene bilo kakve knjige štampane u Rusiji proglašavani su „krticama u mantijama”. Usledili su i krivični postupci protiv sveštenika koji su, po takvim kriterijumima, optuživani da tobože rukovode „centrima ruskog uticaja”.

Ukrajinskoj pravoslavnoj crkvi dat je rok da se do 29. marta 2023. godine iseli iz kompleksa Kijevsko-pečerske lavre, pod izgovorom da je istekao desetogodišnji zakup, a da se ugovor o zakupu neće obnoviti. Vernici, živim štitom, molitvama i telima svojim, sprečili su toga dana otimanje najveće pravoslavne svetinje na tlu Ukrajine, u kojoj se, pored ostalog, čuvaju i mošti 123 sveca. Ipak, nakon toga, Ukrajinska služba bezbednosti upala je i pretresla stan mitropolita Pavla (Lebeda), nastojatelja Kijevsko-pečerske lavre i odredila mu kućni pritvor. Osumnjičen je za „saradnju sa Rusijom” i za „raspirivanje međureligijske mržnje”. Potom je jedan kijevski sud mitropolitu odredio dvomesečni pritvor i proterao ga iz Kijeva u selo Voronki u Borispoljskom rejonu, uz zabranu da kontaktira sa vernicima i obavezu da nosi elektronsku „nanogvicu”, da bi tako stalno bio pod punom kontrolom policije.

Sredinom avgusta iste godine ukrajinska policija zatvorila je ulaze na teritoriju Kijevsko-pečerske lavre. Obrazloženo je da će ulaz u lavru biti zatvoren dok komisija Ministarstva kulture Ukrajine ne „vrati državnu svojinu”. Prema odluci ukrajinske vlade, sve zgrade i svi hramovi moraju biti državni, a država će odlučiti kako će oni da se koriste. Tada je policija zauzela zgrade u kojima su živeli monasi. A pre toga zauzela je i zapečatila rezidenciju mitropolita UPC Onufrija. Potom je Ministarstvo kulture definitivno zabranilo i nastavnicima, studentima i saradnicima Kijevske duhovne akademije i seminarija da se nalaze u Kijevskoj lavri.

Nakon Oktobarske revolucije donet je, 23. januara 1918. godine, Dekret saveta narodnih komesara o odvajanju crkve od države i škole od crkve. U njemu se, pod tačkom 12 kaže: „Nikakve crkvene i religiozne zajednice nemaju pravo da poseduju imovinu. One nemaju status pravnih lica.” A pod 13. tačkom: „Sva imovina koju poseduju u Rusiji crkvene i religiozne zajednice proglašavaju se za narodno dobro.”

Komunisti su crkvenu imovinu proglasili za – narodnu. Tako samo imenovanu, a za sebe prisvojenu. Ukrajinska država, nastala po raspadu Sovjetskog Saveza, tu nepravdu nije ispravila.

U gonjenju kanonske crkve u Ukrajini išlo se do kraja. Ukrajinski parlament, Vrhovna rada, 19. oktobra 2023. godine, izglasao je zakon kojim se sudovima daje pravo da zabrane delovanje Ukrajinske pravoslavne crkve. Donetim zakonom predviđena je izmena zakonodavstva i „sprečavanje aktivnosti u Ukrajini verskih organizacija čija se uprava nalazi van Ukrajine, u državi koja vrši oružanu agresiju na Ukrajinu”.

I pre toga ukrajinske državne vlasti, drugim merama, išle su na to da utiču na duhovno biće pravoslavnog naroda u ovoj zemlji. Predsednik Ukrajine Vladimir Zelenski, inače Jevrejin, potpisao je zakon o prenošenju praznovanja Božića sa 7. januara na 25. decembar, kada, izuzev pojedinih pomesnih crkava, slavi nepravoslavni svet. Ali Sinod kanonske UPC to nije prihvatio. Ni većinski narod tom zahtevu nije podlegao.

Uticaj inostranog faktora na crkveni život u Ukrajini razotkrili su i sami raskolnici. U proleće 2023. godine raskolnička Pravoslavna crkva Ukrajine svojim najvišim priznanjem (ordenom Krst Pravoslavne crkve Ukrajine) odlikovala je bivšeg američkog državnog sekretara Majka Pompea, uz obrazloženje da se nagrađuju njegove zasluge u formiranju i sticanju statusa te paracrkvene organizacije. Mediji objavljuju da se Pompeo hvalio da je lično doprineo stvaranju Pravoslavne crkve Ukrajine, a njen mitropolit Epifanije, uručenim ordenom to je i potvrdio. Put je išao preko Istanbula, gde su emisari iz Vašingtona ubedili carigradskog patrijarha Vartolomeja da odstupi od kanona.

*Doktor kulturoloških nauka