Drvene kuće i lički sirevi u Banatu

Banatsko Karađorđevo – Na „Karađorđevačkom prelu”, koje se četvrt veka održava od Svetog Stefana koji pada na treći dan od Božića, do Svetog Save, pre neko veče je bilo reči o kućama, hlebu i ličkom siru – basi. Preci Karađorđevčana su mahom učesnici proboja Solunskog fronta u Prvom svetskom ratu. Oni su za svoje dobrovoljno učešće u ratu dobili posede u severnim delovima novostvorene države koja se u međuvremenu raspala. Tako su ratnici, zajedno s porodicama, svojevremeno ostavljeni na ličkom kršu pošto su muškarci najpre otišli na pečalbu u Ameriku, nagrađeni malim posedima, najviše u Banatu, Bačkoj, Sremu, Slavoniji...

Ovde su sami pravili kuće, najpre skromne drvene koje su ličile na one iz starog kraja i van naselja po majurima i napuštenim imanjima nekadašnjih veleposednika, koji su bez imovine ostali u posleratnoj agrarnoj reformi. Velike nedoumice vladale su među kolonistima nakon doseljavanja na novo podneblje naročito oko gradnje kuća. Smešteni u zajedničke prostorije na pomenutim imanjima oni su dugo čekali da im stigne građevinski materijal iz šuma rodnog kraja, za takozvane talpare, kuće od dasaka. Najvažniji razlog za gradnju drvenih kuća je verovanje da su one zdravije za život, od ovih koje su „lepljene od blata”, na koje su kolonisti gledali s podozrenjem. U novoformirano selo Velebit Ličani su doneli 14 brvnara. Kako je na prelu predočio muzejski savetnik u novosadskom Muzeju Vojvodine, etnolog Bogdan Šekarić, novo naselje podigli su na valovitom delu severu Bačke kako bi imali ugođaj sličan starom kraju. Prema rečima dr Milana Micića, koji se ceo život bavi Solunskim dobrovoljcima i kolonistima, učestala gradnja brvnara je praktikovana i zbog želje da se na taj način iz starog kraja prenese i tamošnji model življenja. Tako je Todor Dimić, rođen 1892. u Ostrvici kod Gospića u Lici, sa 17 godina otišao u Ameriku gde je radio u rudniku. Kao dobrovoljac je učestvovao u proboju Solunskog fronta. Već 1918, odmah po završetku rata, vratio se u američki rudnik. U jami se teško povredio i ostao bez ruke, a od obeštećenja gradi kuću na zemlji u selu Višnjevac pored Subotice. Devet jutara zemlje dobio je kao ratni dobrovoljac, a da bi privolio oca Jovana da dođe u Vojvodinu morao je da u četiri vagona doveze iz rodnog kraja drvenu građu, jer ovaj nije hteo da živi „u kući od zemlje”.

Kolonisti iz Like u Vojvodini danas decidirano tvrde da su njihovi preci iz rodnog kraja doneli basu – mlečni namaz koji se dobija preradom kravljeg i kozjeg mleka, a radi se o autohtonom proizvodu koji se pravi samo u Lici. Ličani iz Banatskog Karađorđeva i drugih vojvođanskih mesta u kojim žive kolonisti, smatraju ga delom svog identiteta, kaže pomenuti etnolog Šekarić iz Muzeja Vojvodine. Ova pokrajinska institucija je tokom istraživanja 2023. godine, u cilju nominacije ličke base za listu nematerijalne kulturne baštine, obišla porodice koje u Vojvodini neguju tradiciju njene proizvodnje. Tako su posetili porodicu Svilar iz Bačkog Brestovca, porodice Radmile Marjanov Panjević i Jelene Soćin Panjević iz Velebita, Mariju Vezmar i Biljanu Junačkov iz Velike Grede i porodicu Ćuk iz Banatskog Karađorđeva.

Karađorđevačka porodična mlekara počela je sa uzgajanjem ovaca 2004. godine, da bi vremenom svoj rad preusmerili na uzgoj koza.

Meštani Banatskog Karađorđeva koji su doseljeni iz Like, ličku basu su redovno koristili u svakodnevnoj ishrani u Vojvodini. Smatraju je izvornom vrstom hrane Ličana. Pod njihovim uticajem i drugi doseljenici (iz zapadne Bosne, Banije, Korduna, na primer) počeli su da za sopstvene potrebe proizvode ovu vrstu sira. Za njih je ona deo ličkog identiteta, i nalazi se kao sastavni deo i svakodnevne i svečane trpeze. Mnogi razlozi su navedeni na ličkom prelu da se omiljeni specijalitet podrži i upisom u Nacionalni registar kulturnog nasleđa. Stručnu obradu ovog predloga vodi Muzej Vojvodine.