Izvor sabornosti i vere u opstanak

Mina Ćurčić

Ključnu ulogu za opstanak Srba na Kosovu i Metohiji ima Srpska pravoslavna crkva (SPC). Ona je stožer oko kojeg se okuplja srpski narod. Gotovo da ne prođe dan a da se na Kosmetu ne dogodi novo stradanje Srba, a sa njima i imovine SPC. Ipak, naši sunarodnici su odlučni da opstanu i ostanu na svoji vekovnim ognjištima, a upravo je Srpska pravoslavna crkva izvor snage i vere u opstanak i ostanak. Njeni pravoslavni hramovi su mesta okupljanja i sabiranja. Ovo posebno važi za Srbe koji žive južno od Ibra, u enklavama, okruženi neprijateljski nastrojenim albanskim susedima i neretko nemaju gde da se saberu i okupe a da budu bezbedni, osim u samim crkvama.

Primer za to je Đakovica, gde danas samo u manastiru Uspenja Presvete Bogorodice borave Srbi i monahinje. U ovom gradu živi i jedina srpska povratnica Dragica Gašić. Oko crkve, kao duhovnog oslonca, narod se okuplja u teškim i stradalnim vremenima. Zato je uloga pravoslavne crkve, hramova i svetinja na Kosovu i Metohiji značajnija što su veći izazovi i nedaće s kojima se suočavaju Srbi. Zbog svega toga i ne čudi što je na meti napada albanskog stanovništva na Kosmetu, koje podržavaju privrmene institucije u Prištini, bez obzira na to ko je na njihovom čelu, upravo crkva i njeni vernici. U hajci na Srpsku pravoslavnu crkvu i njene hramove, podsetimo, učestvovala je i britanska poslanica i predsednica Odbora za spoljnu politiku britanskog parlamenta Ališa Kerns. Optužila je SPC da učestvuje u švercu oružja iz centralne Srbije na Kosmet, tako što se oružje prevozi vozilima hitne pomoći i skladišti u pravoslavnim hramovima. A neretko baš u blizini pravoslavnih verskih objekata, ispisuju se grafiti koji veličaju terorističku UČK.

Ovi incidenti, koji ostaju  nekažnjeni, dodatno uznemiravaju Srbe jer ih podsećaju na oružanu organizaciju, čiji su pripadnici počinili brojne zločine nad našim narodom, a njihovim komandantima danas se sudi u Hagu za zločine protiv čovečnosti. Svoj ekstremizam i mržnju prema srpstvu i pravoslavlju Albanci su iskazali i 11. juna 2021. godine, kada su protestovali zbog liturgije u Hramu Hrista Spasa u Prištini. Verski obred Srba doživeli su kao provokaciju. Istog dana na zidu hrama ispisali su grafit „Isus mrzi Srbe” na engleskom jeziku, a još je strašnija činjenica da su protestanti to učinili naočigled tzv. kosovske policije.

O visokom stepenu ugroženosti srpskog nasleđa, verskih i sakralnih objekata svedoči i podatak da je 23. oktobra 2023. godine u blizini Hrama Svetog Dimitrija u severnom delu Kosovoske Mitrovice teškom mehanizacijom prokopan put preko starog srpskog groblja za potrebe izgradnje kuće jednog Albanca. Reč je o pravoslavnom groblju koje datira iz perioda 1912–1945. Prekopano je i na mestima gde su se nalazili spomenici, pa su posmrtni ostaci bili rasuti svuda po zemlji. A tokom i posle sukoba na Kosovu i Metohiji, a nakon dolaska međunarodnih snaga u južnu srpsku pokrajinu, objekti SPC su pretrpeli ogromna razaranja i pljačke. Od juna 1999. godine do danas na KiM je porušeno, uništeno i spaljeno više od 150 pravoslavnih crkava i manastira, od kojih su mnogi podignuti u 13. i 14. veku. U organizovanom nasilju samo tokom martovskom pogroma, 2004, uništeno je, spaljeno i oštećeno 35 crkava i manastira. Od 1999. godine uništeno je i ukradeno više od 10.000 ikona, crkveno-umetničkih i bogoslužbenih predmeta. Uništeno je i oštećeno više od 5.260 nadgrobnih spomenika.

Sa uzurpacijom pravoslavnih verskih objekata na KiM nastavljeno je intenzivno od dolaska na vlast Albina Kurtija, pa je od 2021. godine zabeleženo ukupno 68 napada imovinu SPC. Učestala su obijanja i krađe iz crkava i manastira, a najčešće se incidenti dešavaju uoči velikih pravoslavnih praznika kako Srbi ne bi mogli u miru da ih obeleže. Srpske državne institiucije, Srpska pravoslavna crkva i narod ne odustaju od toga da sačuvaju pravoslavne svetinje na KiM.

Kancelarija za Kosovo i Metohiju, zajedno s našim eparhijama raško-prizrenskom i kosovsko-metohijskom i vernim narodom, u proteklih 10 godina pomogla je sanaciju, adaptaciju, rekonstrukciju, obnovu, izgradnju, oslikavanje, duborez, opremanje i uređenje velikog broja devastiranih verskih objekata, ali i sufinansirala izgradnju novih crkava, manastirskih konaka, ekonomija... U martovskom pogromu 2004. godine zgrade Prizrenske bogoslovije su devastirane i spaljene, a obnova je tokom 2016. privedena kraju i omogućeno je školovanje i boravak srpskih đaka. U maju mesecu 2016. godine je osvećena obnovljena Bogoslovija u prisustvu velikog broja zvanica i gostiju. Marta 2004. godine manastir Sveti Arhangeli kod Prizrena je opljačkan i zapaljen.

Uz zajedničke napore Eparhije raško-prizrenske, Kancelarije za Kosovo i Metohiju i srpskog naroda krajem 2012. započeti su radovi na izgradnji i obnovi uništenog manastirskog konaka. Svečano otvaranje obeleženo je liturgijom na dan hramovne slave 26. jula 2014. godine. Konak je jedini smeštajni objekat većeg kapaciteta u okolini Prizrena u kojem Srbi trenutno mogu da prespavaju. Kancelarija za KiM je tokom prošle godine sufinansirala opremanje letnje kuhinje, manastirske prodavnice i Narodnog konaka manastira Svetih Arhangela. Crkva Usekovanja glave Svetog Jovana Krstitelja bila je uništena tokom martovskog pogroma 2004. godine, a u nju se ponovo vratio život kada je obnovljena 2012. godine.

Ona je jedino mesto gde se okupljaju Srbi u Peći. Kancelarija je finansijski pomogla izradu i ugradnju fasadne stolarije i sanaciju krova i fasade na crkvi. Zajedno sa Eparhijom raško-prizrenskom, uz podršku Kancelarije za KiM, adaptiran je i saniran parohijski dom u Crkvi Svetog Jeremije u Goraždevcu, parohijski dom u porti Crkve Svetog Nikolaja Čudotvorca u Kosovskoj Kamenici, izgradnja parohijskog doma u porti hrama Preobraženja Gospodnjeg u Pasjanu, rekonstrukcija Hrama Svetog Nikole u Kosovu Polju, rekonstrukcija Dečanske vinice u Velikoj Hoči i izgradnja pomoćnog objekta u manastiru Visoki Dečani. Uređena je manastirska porta i delom rekonstruisan konak u Pećkoj patrijaršiji, izgrađen je magacin i pomoćni objekat u manastiru Gračanica, uz brojne druge radove na spomenicima SPC na KiM.

Uz nemerljivu pomoć i podršku naše crkve na Kosovu i Metohiji, zajedno s Kancelarijom za KiM, potpomognuta je izradnja novih crkava Svetog Nektarija Eginskog u Lapljem Selu, Svetog kneza Lazara u selu Banje i Svetog kralja Milutina u Kajkovu kod Leposavića. Na Uneskovoj listi svetske baštine, podsećaju iz Kancelarije za KiM, pod odrednicom „Srednjevekovni spomenici na Kosovu”, a pod odeljkom Srbija, u opasnosti se nalaze manastir Dečani, Pećka patrijaršija, manastir Gračanica i Crkva Bogorodice Ljeviške.

Na Kosovu i Metohiji SPC je uvek delila sudbinu našeg naroda: monasi i sveštenici su bili proganjani i maltrerirani, svetinje paljene i skrnavljene kako bi se zatrlo srpsko postojanje i tragovi našeg vekovnog trajanja na ovim prostorima. Svetinje su odolevale svim iskušenjima. One su obnavljane i podizane, kao što simbolizuje i veliki praznik Vaskrs, veru novog života. O tome svedoče i porte naših crkava za Vaskrs gde se čuje dečja graja, zalog novog života i trajanja na ovim prostorima. O pobedi pravoslavne vere na Kosovu i Metohiji svedoči i freska iz Crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Naime, ova crkva je teško stradala tokom martovskog pogroma, a u nju su Albanci unosili zapaljene gume kako bi dimom i čađi uništili vredne freskopise. Ostali delovi hrama prekireveni su crnom bojom, a freska s likom Bogorodice Ljeviške ostala je netaknuta.