Iz atara Žarkovačkog sreza u visoko društvo

Teško je i zamisliti da je taj danas razbokoreni deo Čukarice sve do 1903. godine nosio naziv Golo brdo! Tek kad se Matija Ban, žitelj varoši beogradske iz Gospodske, a danas Brankove ulice, oprostio od života, ono malo žitelja te pustare Žarkovačkog sreza, u znak poštovanja prema svom učenom komšiji, Golo brdo je preimenovalo po njemu.

Naime, 1850. godine popečiteljstvo mu je u toj pustari podarilo imanje, a on na njemu podigao letnjikovac poviše mesta na kojem je danas Šumarski fakultet, uokolo je zapatio vinograd, pa nailazio ili u njemu primao uzvanice među kojima je često bio i knez Mihailo Obrenović, čak i beogradski muhafiz.

Ono, i pre Matijinog imanja Golo brdo nije bilo baš sasvim golo jer je na njemu 1850. osnovano Topčidersko groblje da podmiruje tužne, ali neizbežne potrebe žitelja polupustog žarkovačkog zaseoka Čukarica, pa je taj park sećanja bio ozelenjen. Inače, po popisu iz 1895. čitav atar Čukarice naseljavalo je 150 duša, a Golo brdo – niko! Samo pet godina docnije broj se uvećao na 447, mahom radnika Prve srpske fabrike šećera nadomak rukavca Save i nadničara Srpskog kraljevskog brodogradilišta u Makišu, uzvodno od kafane „Velika Čukarica”.

Železnica pre tramvaja

Mada će malo ko to priznati, ali Banovo brdo je „oživelo” tek kad je Čukarica 1911. pripojena gradu. Godinu kasnije od Pozorišnog trga do Miloševog konaka i crkve u Topčideru prispeo je prvi tramvaj, kao i linija broj 13 do kafane „Velika Čukarica” pa se nije moralo skroz pešice. A najviše se razbokorilo 1919, kada je ispod Matijinog zabrana počela da radi kafana „Mihajlovac” (uveliko izbrisana iz gradskog zemljopisa), koja je dogodine dočekala prve goste Hipodroma.

Pre tramvaja, već 1884, ispod Golog brda zakloparala je železnica, a jedna od prvih stanica bila je nadomak tunela čiji ostaci postoje i danas u Radničkoj ulici.

Ali, Golo brdo je neumoljivo raslo šireći se od Matijinog zabrana ka Žarkovu Knez Mihailovim vencem – kako se zvao taj deo današnje Požeške ulice sa nezvaničnom titulom glavne. O broju „novih kolonista” dalo bi se naslutiti po tome što je 1936. godine u njoj niklo moderno zdanje Državne narodne škole „Matija Ban”, docnije preimenovane u OŠ „Josif Pančić” (sa Pančićevom omorikom pred ulazom). Kasnija dogradnja još jednog sprata školske zgrade svedoči ne samo o brizi države za komfor mališana, nego i o širenju tog atara. Neki pakosnici su šapatom ispreli priču da je sprat dozidan za potrebe „ilegalne gimnazije”, u kojoj je partizanska bolničarka Jovanka Budisavljević trebalo da maturira pre udadbe, ali je potonja udova Josipa Broza to propratila salvom urnebesnog smeha.

Onda je zaređalo: osnovne škole, obdaništa, Filmski grad (ili naš „Činečita”), Srednja hemijska škola, Trinaesta beogradska gimnazija, Šumarski fakultet, Visoka ugostiteljska škola, Novi DIF, Kulturni centar, muzeji, galerije, bioskop, pozorište, biblioteke, butici i tržni centri, crkve i ekspoziture svih banaka koje su poslovale u Srbiji, zbog kojih je Požeška ulica u kafanskom šifarniku prozvana – „Beogradski Volstrit”.

Kraljevski ukaz

Čukarica je tek 1911. godine pripojena prestonici, a s njom i Banovo brdo – i to ukazom kralja Petra – a njeni žitelji, koji su do tada pripadali ataru Žarkovačkog sreza, u znak odmazde Žarkovo počeli da predstavljaju opisno kao „selo nadomak Beograda”, a njegove žitelje kao „Žarkulovce”.

Stara tramvajska linija do „Stare Čukarice” je sa nekom od prenumeracija dobila broj 4, ali je neopozivo ukinuta 1999., kada je iz gradskog zemljopisa izbrisana i kafana koja je kumovala celoj opštini.

Mada, i Požeškom ulicom je počeo da jezdi tramvaj, pa od tog doba žitelji Banovog brda tvrde da žive u centru grada... naročito u oglasima za prodaju nekretnina. Ipak, kilometraža je ostala ista, pa je od Banovog brda do Pozorišnog trga, ako bi se neko odvažio pešice, potrebno oko dva sata klipsanja.

Do Banovog brda danas pristižu dve tramvajske linije: jedna od Novog groblja, a druga iz Novog Beograda. A tek autobuskih koliko je. Ko zna, možda će prispeti neki mlađi hroničar da nastavi ovu priču, a podsticaj može da potraži u bezbroj starih i novih kafana ili kafeterija kojima se danas ne zna broj.