Obnovljen simbol ustoličenja nacističkog režima

Višedecenijska nastojanja da se rekonstruiše barokna Garnizonska crkva u Potsdamu, kontroverze koje su pratile taj projekat i otpor dela nemačke javnosti njegovoj realizaciji, kulminiraće danas, za kada je zakazano svečano otvaranje obnovljenog tornja nekadašnjeg vojnog hrama. Taj čin Nemce svakako neće ostaviti ravnodušnim bilo da su za restaurisanje Garnizonske crkve, koja se doživljavala kao simbol nekadašnje pruske moći, a posle Drugog svetskog rata i kao mesto ustoličenja nemačkog nacional-socijalizma, bilo da su protiv toga. Protivnicima obnove crkve smeta upravo ta simbolika objekta – najpre pruskog autoritarizma i militarizma, a onda i nacizma Hitlerovog rajha, koji danas privlače krajnju desnicu. Zagovornici projekta ističu da samo žele da vrate nekadašnji gradski pejzaž Potsdama, da na neki način isprave nepravdu prema crkvi koja je bila „žrtva” i nacional-socijalizma i komunizma, pa da to mesto postane centar mira, pomirenja, demokratskog razvoja i borbe protiv svakog totalitarizma.

Ta pozicija je konačno i prevladala kada je 2017. počela obnova. Ministarstvo kulture preuzelo je deo finansiranja sa računa saveznog budžeta, a predsednik Nemačke Frank Valter Štajnmajer postao pokrovitelj projekta. Za današnju svečanost najavljen je i njegov govor, kao i prisustvo ministarke kulture, dok je građanska inicijativa „Za Potsdam bez Garnizonske crkve” pozvala na protest.

Šta to iz prošlosti muči oponente, a što je direktno povezano sa „čežnjom” određenih struja u nemačkom društvu da se vrate ovom mestu u centru Potsdama? Ovaj gradić je u širim razmerama, pored brojnih kulturnih i istorijskih znamenitosti, možda najprepoznatljiviji po konferenciji održanoj 1945, na kojoj su sile pobednice odlučile o podeli Nemačke.

Garnizonska crkva izgrađena je između 1730. i 1735. godine po nalogu pruskog „kralja vojnika” Fridriha Vilhelma Prvog, budući da je u Potsdamu bila njegova rezidencija i vojni štab. Osnivač je sahranjen u kripti crkve 1740. godine, a onda i njegov sin i naslednik Fridrih Veliki 1786. godine. Brojne istorijske ličnosti dolazile su da se poklone njihovim senima, između ostalih ruski car Aleksandar Drugi i Napoleon.

Kasnije je postala predmet želja Adolfa Hitlera. Posle parlamentarnih izbora 5. marta 1933. godine, kada je uspeo da dogovori koaliciju i kancelarski mandat za sebe, a kako je Rajhstag nešto ranije spaljen, učinilo mu se idealnim da novu skupštinu konstituiše upravo u toj protestantskoj crkvi, oličenju moćne pruske države. Tako je 21. mart 1933. godine postao Dan Potsdama, simboličan i po čuvenom rukovanju novog kancelara Hitlera i predsednika države Paula fon Hindenburga baš ispred Garnizonske crkve. Hitler u fraku i cilindru, predsednik u svojoj uniformi feldmaršala. Simbol ujedinjenja novih snaga i starih vrednosti. Konačno prihvatanje nacional-socijalista od strane elita, vojnih, političkih i crkvenih. To rukovanje je nacistički režim maksimalno eksploatisao u propagandne svrhe, reprodukujući ga na milione kovanica, razglednica, raznih suvenira... Garnizonska crkva je tako postala „sveto” mesto pristalica nacističkog režima.

Međutim, praktično je uništena u britanskom bombardovanju ove oblasti 1945. godine. Godine 1968. prostor je „raščišćen” kada su po nalogu vlasti Istočne Nemačke, ruševine raznete eksplozivom i time je stavljena tačka (činilo se zauvek) na ideje o obnovi hrama. Na delu crkvenog zemljišta u međuvremenu je izgrađen računarski centar, koji je danas stecište umetnosti i kulture.

Ideje o obnovi su legitimizovane rušenjem Berlinskog zida, ali ozbiljni pokušaji datiraju odranije.

„Ideja je potekla od desničarskog ekstremističkog oficira Bundesvera, padobranca Maksa Klara, koji je 1984. godine počeo da prikuplja donacije za obnovu glokenšpila („pevajuća zvona”) pruske vojne crkve u svojoj kasarni u Izerlonu... Njegova želja je bila da se na kraju rekonstruiše cela crkva. Kada je zid pao, sasvim neočekivano u novembru 1989. godine, on i njegove kolege iz ’Tradicionalne zajednice potsdamskog glokenšpila’ mogli su da prionu na posao”, piše arhitekta i profesor teorije arhitekture Filip Osvald, inače jedan od vodećih i najupornijih kritičara projekta obnove Garnizonske crkve. U svojim istupima često je podsećao da je pored nekoliko ratova koje je vodio Fridrih Veliki, ova crkva davala svoj blagoslov nemačkim kolonijalnim ratovima, kao i Prvom i Drugom svetskom ratu.

Uz proteste nekoliko stotina građana, kamen temeljac je ipak položen 2005. godine (na 60. godišnjicu savezničkog bombardovanja Potsdama), Fondacija Garnizonske crkve osnovana je 2008, a ozbiljni radovi počeli su pre sedam godina. Rekonstrukcija kule koštala je do sada oko 42 miliona evra, deo je iz sredstava savezne vlade, a ostatak su donacije, od kojih je oko pet miliona dala Protestantska crkva.

Kritičari ukazuju, između ostalog, da sredstva poreskih obveznika ne bi smela da se troše na projekat koji bi mogao ponovo da postane tačka okupljanja desnice.

Kristijan Štablejn, biskup Evangelističke crkve Berlin-Brandenburg-Šleska Gornja Lužica i predsednik Upravnog odbora Fondacije Garnizonske crkve Potsdama, pre nekoliko meseci je u intervjuu za „rbb24 Brandenburg aktuell” rekao: „Kula sada predstavlja centar mira i pomirenja; mesto za učenje o demokratiji. Svemu nacionalističkom, svemu što je desničarsko i ekstremističko ovde nije mesto.”

U međuvremenu, u Potsdamu je izgrađena i sinagoga koja je svečano otvorena prošlog meseca. Prethodna je oštećena 1938, da bi u savezničkom bombardovanju bila potpuno uništena. Prema navodima nemačkih medija, predviđeno je da je danas poseti kancelar Olaf Šolc.

Pod sloganom „Najbolji pogled na prošlost i budućnost”, toranj Garnizonske crkve će od sutra biti otvoren za građane, a sve ulaznice za taj dan su već rasprodate. Kako se navodi na sajtu fondacije za obnovu crkve, posetioci će moći da vide izložbu o istorijatu crkve, ali i da uživaju u panoramskom pogledu sa 57 metara visoke platforme do koje se dolazi uz oko 200 stepenica ili liftom. Ako vidljivost bude dobra, odatle će moći da vide i Berlin.

Ipak, toranj još nije završen. Treba da se izgradi i kupola od 30 metara, možda do 2026. godine, i tada će sa gotovo 90 metara to biti najviša zgrada u Potsdamu.

Pitanje koje je 2019. godine postavilo stotinak umetnika u otvorenom pismu predsedniku Štajnmajeru i tadašnjoj ministarki kulture, a koje je inicirao Filip Osvald, i dalje je bez odgovora: „Ovo treba da postane mesto učenja o nemačkoj istoriji. Ako je to jedina namera, zašto je potrebno da rekonstruišemo Garnizonsku crkvu u njenom izvornom obliku?”