Tamo gde smrti više nema

Podgorica – Ugledni Festival internacionalnog alternativnog teatra ove godine se, 39. put, održava od 6. do 15. septembra, uz podnaslov „FIAT klatno”. Tokom deset dana treba da bude izvedeno devet predstava u takmičarskoj selekciji, devet u of-programu, a njih će tradicionalno pratiti i filmski, muzički i književni sadržaji. Ovogodišnji takmičarski program čine produkcije iz Litvanije, Italije, Francuske, Makedonije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije, kao i sa Kosova, usmerene na istraživanje mogućnosti savremenog pozorišta, na posvećeno traženje odgovarajućih poetika u vremenu obezglavljujućih društvenih promena. U tematskom pogledu, selekcija je specifična vrsta odgovora na civilizacijska posrnuća, pa su tako glavne teme predstava smrt, nasilje, zločini, što bi trebalo da nas podstakne na promišljanje (i menjanje) košmarnih okolnosti (selektorka je glumica Ana Vujošević).

Treba napomenuti i to da su svi program FIAT-a besplatni, kao na našem Nišvil džez pozorišnom festivalu, sa kojim FIAT deli i estetsko opredeljenje, što je važno zbog privlačenja (i edukovanja) šire publike, naviknutije na komercijalno pozorište, bez previše formalnih i značenjskih izazova. A edukacija, ili usmeravanje gledalaca ka zahtevnijim umetničkim i filozofskim sadržajima, bitna je jer prosvetljuje društvo, čini ga intelektualno jačim. Ali, ključno je pitanje da li društvo uopšte ima takve pretenzije, a slutimo da ga ono baš i sistemski nema na ovim našim prostorima. Naprotiv, čini se da favorizuje laku zabavu i isključivanje pameti, jer je u takvim prilikama lakše manipulisati. U tom kontekstu, značaj ove vrste osvešćujućih umetničkih programa je još krupniji, jer su oni dragoceni prostori alternative, u sistemu koji potiskuje slobodno, neukalupljeno mišljenje i stvaranje.

Festival je počeo predstavom Crnogorskog narodnog pozorišta, „Smrt i njeni hirovi”, reprezentativnom u pogledu fiatovskog estetskog i tematskog usmerenja, promišljenog uspostavljanja kritičkog odnosa prema životnim okolnostima, u provokativnom, žestokom, naglašeno čulnom obliku. Nastalo prema romanu Žozea Saramaga, u režiji Lidije Dedović, ovo žanrovski složeno delo izrasta iz avangardnih tradicija prekoračenja, opipljive telesnosti, groteskne farsičnosti, koji dramatično bude gledaočevu svest i podstiču ga na dubinsko mišljenje o postavljenim pitanjima, u ovom slučaju o životu, smrti, identitetu, politici (adaptacija Kata Đarmati, dramaturgija Stela Mišković). Vrlo maštovito, stilizovano i simbolički atraktivno dizajnirana scena, osvetljena hladnim, otuđujućim neonskim svetlima, predstavlja neku vrstu kaveza u kome su zgurani stanovnici, kao i vlast, jedne zemlje u kojoj smrti više nema, što dovodi do brojnih ličnih i političkih potresa (scenografija Branko Hojnik). Taj kavez je istovremeno i televizijski studio, a radnja čiji smo deo sugeriše i to da smo učesnici nekakvog rijalitija, što događaje eksplicitno dovodi u kontekst ogromnog uticaja medija. Značenje rijalitija, kao masovno otupljujuće zabave, pomenute u prethodnom pasusu, izoštrava se i uvođenjem songova, koji pojačavaju snagu spektakularnosti igre i ideje besomučne potrebe da se publika anestezira.

Ipak, ta zabava ovde nikako nije jednoznačna. Naprotiv, natopljena je ironijom koja ima subverzivni smisao, ukazuje na naličje te zabave, manipulaciju. A ona se jasno razotkriva u scenama koje nose predstavnici vlasti, između ostalih Ministar zdravlja (Omar Bajramspahić) ili Sveštenik (Lazar Dragojević), kao i u prizorima razularenog orgijanja članova vlade. Režija Lidije Dedović postiže izražajni balans između te mahnite razularenosti, koja se može čitati kao znak nakaznosti sistema, i fine simboličke poetičnosti, između ostalog kroz odnos personifikovane Smrti (Nada Vukčević) i Umetnika, muzičara (Dejan Ivanić), kao prostora alternative. Dirljivi su i prizori bola Majke (Jadranka Mamić) koja ne može da umre, zbog čega je odvode u drugu državu, i taj sukob između opipljivih i stvarnih, ličnih tragedija, i nametljive lažnosti javnog diskursa predstavlja takođe izvor spoznaje varljivosti „istina” što se sistemski nameću. Njihovo naličje se razotkriva i putem teatralizovane, ironične igre  glumaca, mehaničkog govora što ukazuje na šupljine, na beznačajnost parola kojima smo neprestano izloženi putem medija.

Muzika se izvodi uživo gradeći žestok ritam igre, kada je sirova, gitarska, pankerska, ili nežnu osećajnost, kada je setna, klavirska, minimalistička (kompozitorka Irena Popović Dragović, muzičari Marija Mitrović, Mladen Nikčević). Ona je vezivno tkivo ovog eklektičnog dela, jedne gotičke opere, sumorno grotesknog spektakla, ali i osvešćujućeg lamenta nad apsurdima koje svakodnevno živimo, više skoro i ne primećujući dimenzije njihove iščašenosti, jer su one, izgleda, postale „nova normalnost”.