Trška crkva, simbol Homolja

Prostrano Homolje, planinsko, ravničarsko, dolinsko i kotlinsko, jedan je od geografski i antropogeografski najinteresantnijih delova Srbije. Visoke šumovite planine, plodna ravnica, doline i kotline s manjim i većim naseljima i gostoljubivim stanovništvom, tradicionalnim i savremenim manifestacijama, čine prostor nesvakidašnjim. Izvori i reke, pećine i jaka vrela, sakralni objekti, duga tradicija naseljenosti i posvećenosti crkvi i veri, i danas privlače pažnju geologa, hidrologa, geografa, istoričara, etnologa, istoričara umetnosti, muzikologa i folklorista.

Lako uočljiva i pristupačna, mnogima se već na prvi pogled dopada Trška crkva, po nekoliko osobenosti, posebno po viševekovnom postojanju, prepoznatljiv sakralni objekat. Naziv je dobila po naselju Trg, koje je u prošlosti bilo poznato po razvijenoj trgovini. Roba i ljudi stizali su u Trg s različitih strana. Trška crkva se nalazi u blizini današnjih seoskih naselja Suvi Do, Vukovac i Milutovac, pored puta koji spaja Krepoljin sa Žagubicom. Od Žagubice je, u pravcu zapada udaljena pet kilometara. Iz navedenih mesta, kao i iz Petrovca na Mlavi i Požarevca, do crkve se automobilom stiže za samo nekoliko minuta, odnosno, za manje od jednog sata vožnje. Nije mnogo udaljena ni od manastira Gornjak, banje Ždrelo, vrela Mlave, Krupajskog vrela, Petrovca na Mlavi i Požarevca, te je dobro posećena, posebno vikendom i za vreme verskih praznika.

Trška crkva je sakralna građevina, sazidana od bigra (sige) i peščara s obližnjih majdana, kod sela Sige. Graditeljski pripada objektima raške škole sakralnog srednjovekovnog graditeljstva. Do 1430. godine bila je posvećena Svetom Nikoli. Danas je Trška crkva posvećena Rođenju Presvete Bogorodice. Iznad centralnog dela hrama diže se kupola koja je, kao i ostali deo crkve, pokrivena limom. Godine 1951. Trška crkva je dobila status spomenika kulture, da bi 1979. godine bila proglašena spomenikom kulture od velikog značaja.

Potiče iz ranog srednjeg veka. Najstariji je sakralni objekat u Braničevskom okrugu i svojevrstan simbol Homolja. Dugačka je 24 metra, široka sedam metara i ima kube visoko 15 metara. Prema narodnom verovanju, zabeleženom 1734. godine, potiče iz 1274. godine, ali se ne zna kada je, kako i koliko puta stradala. Obnovljena je 1796. godine. Iza toga je probijen zid između centralnog dela hrama (naos) i priprate. Dodatni radovi izvedeni su 1860. godine, kad je dozidana spoljna priprata. Za obnovu crkve zaslužan je trgovac Lambra Đorđević, koji je sahranjen u crkvenom dvorištu. Restauracijom od 1980. do 1990. godine, hramu je vraćen nekadašnji izgled. Zapis o nekadašnjim radovima i danas se vidi na severnom zidu crkve. Ispisan je slikovitim slovima. Istraživači su u crkvi pronašli ljudske kosti, što ukazuje na to da je reč o svojevrsnom mauzoleju.

Crkva je jednobrodna građevina s naosom koji ima tri traveja. Ističe se polukružnom apsidom na istočnom delu i pripratom na zapadnoj strani. Ikonostas potiče iz 1811. godine. Iznad naosa je postojala elipsasta kupola sa šestostranim tamburom. Prilikom kasnijih radova, umesto prvobitne, sagrađena je nova kupola, karakteristična za objekte raške škole. Smatra se reprezentativnim primerom raške graditeljske škole, iako je dosta udaljena od izvornih objekata te vrste u slivu reke Ibar, jezgru nekadašnje srpske države sa sedištem u Rasu. Nad kamenim portalom, prepoznatljivim po plitkom bareljefu sa zoomorfnim i floralnim elementima, nalaze se ostaci u kamenu isklesanih krilatih grifona, mitskih figura koje imaju telo lava i glavu orla. Po nekim elementima liče na one iz Studenice i Dečana. Iznad grifona je predstava dvoglavog orla. Na spoljnim zidovima crkve, u lako obradivom bigru, urezana je jedna kružnica, a postoji i stilizovana figura jelena visoko podignutih rogova.

Posebnu znamenitost čini stablo vinove loze koje izbija iz temelja oltarske apside, za koje se smatra da je doneto s Hilandara. Hram je ozvučen i otvoren tokom celog dana, svih dana u godini. Duhovna muzika ispunjava prostor i ikonu Bogorodice koja se nalazi pored oltara na poseban način čini privlačnijom i tajanstvenijom. Drveni zvonik nalazi se naspram glavnog ulaza. Konaci su sazidani 1953, odnosno 1973. godine. Visoka stabla, travom obraslo dvorište, klupe za odmor posetilaca i pomoćne prostorije čine kompleks ovog muškog manastira.

Stevan M. Stanković,
Beograd