Otpori prema patrijarhatu

Tematski blok predavanja-performansa na 58. Bitefu počeo je slovenačkom produkcijom „Seksualno vaspitanje 2 – Borba” u režiji Tjaše Črnigoj, koja se u prvom planu bavi pitanjima seksualnih sloboda i prava na abortus. Radnja se u najvećem delu odvija u vremenu posle Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji (čiji se duh neprestano oživljava i slavi), kada je došlo do epidemije abortusa sa brojnim tragičnim posledicama, zbog čega se rodila potreba za rađanjem industrije kontraceptivnih sredstava. Sendi Bakotić i Vanda Velagić su naši vodiči kroz istoriju prvih dijafragmi, one nas šarmantno, duhovito i sa lakoćom upoznaju sa pionirima proizvodnje, ali i sa anatomijama ženskih i muških tela, uz detaljno raščlanjivanje seksualnog uživanja. Ovo predavanje prate dokumentarni materijali, fotografije i audio-zapisi, koji nas na više frontova upoznaju sa problematikom, a po važnosti se izdvaja dovođenje teme u današnji kontekst, kada se ponovo postavljaju pitanja o ograničenjima prava na abortus, odnosno, u prevodu, o ukidanju osvojenih sloboda. Uz te ideje se ovaj performans efektno završava, nenametljivo sugerišući ponavljanje istorije, (večnih) sukoba između konzervativizma i liberalizma. Glavni deo predstave je izveden na sceni Bitef teatra, čemu je prethodilo nepotrebno izmeštanje publike, odnosno početak igre ispred zgrade Bitefa i u klubu, šetanje gledalaca i smeštanje na pozicije koje nisu najbolje za nesmetano praćenje radnje, što je dovelo do rasipanja pažnje u tom uvodnom delu izvođenja.

Naredne večeri je izvedeno delo „Pravićemo nešto o ratu, rodu i slobodi, zvaće se: šta bi rekla Čelsi meni”, u galeriji „Podrum” Kulturnog centra Beograda, za svega tridesetak gledalaca, koji su mogli da izaberu da li će biti u aktivnom ili pasivnom delu učesničkog prostora. Autori i izvođači Irena Ristić i Đorđe Živadinović Grgur nas upoznaju sa društveno-političkim angažmanom Čelsi Mening, transrodne uzbunjivačice, koja je poput Edvarda Snoudena, kao bivši vojnik i obaveštajac u američkoj vojsci, objavila poverljive informacije i snimke američkog učešća u ratovima u Iraku i Avganistanu, zbog čega je uhapšena i osuđena za izdaju. Autori ovog predavanja-performansa vode gledaoce kroz različita tumačenja njene pozicije u javnosti, između herojstva i izdajništva, istinitosti i lažnjaštva, utvrđujući složenost javnog diskursa. Pojedini gledaoci iz aktivnog dela se javljaju za reč, otkrivajući stavove prema Čelsinom angažmanu, uglavnom afirmativne. U kasnijim segmentima izvođenja, gledaoci se prijavljuju da preuzmu lik Čelsi, odgovarajući na pitanja o njenim aktivnostima, ali i boravku u zatvoru. Glavni deo radnje se odvija oko jednog stola sa mnoštvom dokumenata, knjiga, maketa, grupisanih oko problema rizika slobodnog mišljenja i delovanja, što je i osnovno pitanje u predstavi, u koju su uključene i video-projekcije i koreodramski elementi (dizajn scene Škart kolektiv). Ovo više predavanje, a manje performans sa jasnijim scenskim i umetničkim vrednostima, ostavilo je znatno bleđi utisak od slovenačke produkcije.

„This Is My Truth, Tell Me Yours” autorke i izvođačice Jasne Žmak treće je delo u grupi označenoj predavanja-performansi na 58. Bitefu, čije je polazište lično iskustvo iz 2011. godine, kada je Žmakova, kao gledateljka slovenačke predstave „MandićStroj” glumca Marka Mandića, zbog pucanja scenskog pištolja iskusila ozbiljne poremećaje sluha. Polazeći od ovog traumatičnog iskustva koje i dalje ima posledice, jer ona i posle trinaest godina živi sa zujanjem u ušima, čemu se neprestano vraća u izvođenju, Žmakova u monodramskom obliku istražuje odnos prema umetničkoj produkciji, preispituje lične i tuđe autorske pozicije, kao i odgovornost prema sebi i drugima.

Može se reći da je ova predstava najbliža formi stendapa, sa elementima predavanja-performansa, ali i psihodrame, a karakteriše je vrlo živo, neposredno i sasvim upečatljivo prisustvo izvođačice. Šarmantno anksiozna, Jasna se i ne trudi da sakrije nervozu na sceni, naprotiv, ona postaje jedno od polja borbi, pred gledaocima. Na praznoj pozornici, autorka nas upoznaje sa njenim radom dramaturga, u predstavama Boruta Šeparovića i Olivera Frljića, između ostalih, problematizujući neprestano funkciju savremenog pozorišta, i kritički se bitno osvrćući na teret življenja u patrijarhatu, na podređenost žena i nasilje kojem su svakodnevno izložene. U pogledu teme, ali i osnove izvođačkog pristupa, predstava nas je podsetila na projekte dramaturškinja i spisateljica Maje Pelević i Olge Dimitirijević, na primer na „Svet bez žena”, gde su blisko, na polju stendapa i predavanja-performansa, istinito, ali uz nezaobilazne doze (auto)ironije, ogoljene traume života i rada u patrijarhalnim uslovima.