Srpske zablude o antifašizmu

Čitajući tekst gospodina Radomira Jovanovića „Između demokratije i anarhije, ljubavi i mržnje”, objavljen 26. septembra u rubrici Među nama, dolazim do zaključka da se mi Srbi još nismo osmelili da konačno izvršimo za sva vremena nacionalno pomirenje. Verovatno smo za to sami krivi, jer iz naše istorije nismo izveli prave pouke kako rešiti probleme iz prošlih razdoblja radi bolje i srećnije budućnosti. Zato nam se ponovo krajem dvadesetog veka dogodio krvavi građanski rat koji nas je vratio nekoliko vekova unazad u ekonomskom, sociološkom i političkom smislu.

S većinom konstatacija gospodina Jovanovića se slažem, ali sa nekima i ne. To da se gradonačelnik Šapić neobjektivno i navijački odnosi prema srpskom antifašizmu je tačna konstatacija jer se zna da je pored četničkog (ravnogorskog) pokreta postojao i partizanski, koji je takođe bio antifašistički, a na kraju rata i pobednički. Zbog toga bi gradonačelnik morao na Terazijama, u centru Beograda, pored spomenika Draži Mihailoviću, podići i spomenik Josipu Brozu, jer su oni zajedno sa svojim vojskama podigli prvi antifašistički ustanak u okupiranoj Evropi, na teritoriji Srbije (Užička republika), ali i u drugim delovima porobljene Jugoslavije. To bi bio pravi potez, jer bi to dovelo do priznavanja oba pokreta kao antifašističkih (pa zar nisu i jedan i drugi bili na nemačkim nacističkim poternicama), i možda bi to bio uvod u realizaciju konačnog nacionalnog pomirenja Srba, kako u Srbiji, tako i u svetu.

Jovanović je napisao i: „Titu nikad neću oprostiti što za njegovog života ništa nisam znao o Jasenovcu, što je stotinu puta rekao, odgovarajući na pitanja zapadnih novinara, da u Jugoslaviji ne može biti višepartijskog sistema, zato što bi svaka stranka bila na nacionalnoj, bolje reći nacionalističkoj osnovi. A onda Jugoslavije ne bi bilo.” Na ovaj komentar odgovorio bih da su moja saznanja o Jasenovcu bila potpuna i nikad neskrivana od strane tada komunističkog režima i društva u kojem sam živeo. Dva puta sam sa školom posetio jasenovački logor i video sva njegova stratišta, i filmski i dokumentovano su nas upoznali sa svim monstruoznim zverstvima ustaša koje su ovi činili nad nedužnim ljudima samo zato što su bili druge vere, rase ili političkog ubeđenja. Video sam sprave za mučenje, sekire, batove, krampove, noževe „srboseke” kojima su klali ljude, mengele i okove u koje su ih stavljali, peći u kojima su ih žive spaljivali i jame u koje su ih žive zatrpavali. Ništa se tada nije skrivalo od nas mladih generacija. Tu su nas i upoznali sa brojem od 750.000 žrtava jasenovačkih lager logora. Ko je to želeo da vidi, niko ga u tome nije sprečavao, niti se je to skrivalo od javnosti. Upravo zbog toga su hrvatski ekstremni nacionalisti mrzeli Tita i tadašnju socijalističku Jugoslaviju, a tako je i danas u Hrvatskoj. Svi smo znali napamet čuvenu poemu „Jama” hrvatskog pesnika Ivana Gorana Kovačića.

O jednopartijskom sistemu na kojem je insistirao Tito mogu samo reći da je on ovu lekciju naučio od svojih političkih protivnika mnogo pre rata. Naime, u skupštini Kraljevine SHS u junu 1928. poslanik Srpske radikalne stranke Puniša Račić je ubio iz pištolja poslanike HRSS Pavla Radića, Đuru Basaričeka i teško ranio njihovog lidera Stjepana Radića, koji je od posledica ranjavanja preminuo mesec dana kasnije. Ti događaji su doveli po parlamentarno-političke krize u zemlji, primoravajući kralja Aleksandra Karađorđevića da u cilju održanja punog državnog i narodnog jedinstva raspusti narodnu skupštinu, zabrani rad političkim strankama i uvede vanrednu vojno-policijsku upravu poznatu pod nazivom „Šestojanuarska diktatura” (6. januara 1929). Da bi ojačao jugoslovensku ideologiju i narodno jedinstvo promenio je naziv države u Kraljevina Jugoslavija učvršćujući centralizam i unitarizam. U želji da stvori monolitnu jugoslovensku naciju dozvolio je samo formiranje dve stranke jugoslovenskog nacionalističkog tipa (Jugoslovenska nacionalna stranka i Jugoslovenska radikalna zajednica).

Tito nije bio egzekutor Jugoslavije, nego se čitav život kao i njegov prethodnik kralj Ujedinitelj (Aleksandar Karađorđević) borio za njeno jačanje i opstanak. Aleksandrovo razmišljanje o prihvatanju Konkordata, kao i Titovo prihvatanje ustavnih amandmana 1974. godine nije bilo zbog toga što su hteli da unište Jugoslaviju, već sasvim suprotno – da je sačuvaju. Smatrali su da će tim odlukama i prihvatanjima takvih novina sačuvati Jugoslaviju i sprečiti građanski rat i njen raspad, ali uzalud. Sada znamo da su to bile pogrešne političke procene i zamisli tih velikih ljudi, ali u to vreme ne.

Miomir Garašanin,
Beograd