Druga etapa Niške operacije

Druga etapa (11–14. oktobra) obuhvata razbijanje nemačke grupacije u rejonu Aleksandrovo, Jugbogdanovac. Glavnina nemačke niške grupacije, prodirući 14. oktobra ka Prokuplju, na prostoru Aleksandrovo–Jugbogdanovac sukobila se s jedinicama 47. i 24. divizije NOVJ. Jedna nemačka kolona, ojačana tenkovima, probila se prema Prokuplju. Kad su grupe s tenkovima prošle, glavna kolona je bila prekinuta i ponovo odsečena. Razvile su se oštre borbe u kojima su preostale nemačke snage bile potpuno okružene. U najkritičnijem trenutku po neprijatelja, na okruženu nemačku grupaciju počela je da dejstvuje i avijacija Crvene armije. Nemačka kolona je bila zaustavljena na otvorenom prostoru i onesposobljena za dalju borbu i pokret. Tada je usledio napad 47. divizije na odseku Aleksandrovo–Jugbogdanovac i 24. divizije na frontu s. Arbanasi–Potok, ne dozvoljavajući neprijatelju da se sredi, da posedne položaje i da ponovo krene u proboj.

Posle toga su, na krilima snaga 47. divizije, levom obalom Južne Morave i levom obalom Bogdanovačke reke, uvedeni u borbu delovi bugarske Oklopne brigade.

Nakon dvosatne oštre borbe neprijatelj je potpuno razbijen. Nemci su napustili sva motorna vozila i razbežali se ka Prokuplju, delom natrag, preko Južne Morave, a delom ka Jastrepcu, težeći da se po grupama probiju ka Kosovu ili Kraljevu. Prethodnica se s teškom mukom probila do Prokuplja, a jedan deo se dohvatio šumovitih ogranaka Velikog Jastrepca i prikupio u Kraljevu. Istog dana (14. oktobra) delovi Crvene armije su ušli u Kruševac, dok je Druga proleterska divizija razbila četničke snage kod Golubovca–Pasjaka, izbacivši iz stroja oko 250 četnika.

Tako je posle sedmodnevnih borbi na prostoru od Kruševca do Vranja i od Pirota do Prokuplja potpuno slomljen otpor nemačke niške grupacije i oslobođena čitava ta teritorija.

Zaključak. Oslobođenjem Niša zajedno sa Vranjem, Leskovcem i Kruševcom sve komunikacije u dolini Južne Morave nalazile su se u rukama NOVJ, čime je onemogućena odstupnica Grupi armija E dolinom Južne i Velike Morave na sever i otklonjena opasnost da nemačke snage ugroze pozadinu Prve armijske grupe NOVJ i delova Trećeg ukrajinskog fronta Crvene armije koji su nastupali ka Beogradu. Grupa armija E bila je prinuđena na povlačenje preko Kosova i dalje dolinom Ibra i Zapadne Morave na sever, odnosno preko Sandžaka za Bosnu.

Oslobođenje Banata i izbijanje na Dunav i Tisu

Severno od Dunava, jedinice 46. armije Drugog ukrajinskog fronta izbile su do 1. oktobra na rumunsko-jugoslovensku granicu, u sledećem rasporedu: 10. gardijski streljački korpus prema Vršcu i Beloj Crkvi, 31. gardijski streljački korpus prema Kikindi. Od jedinica NOVJ, u Banatu su tada dejstvovale: Osma vojvođanska brigada, četiri partizanska odreda i jedan samostalni bataljon NOV i POJ. Od nemačkih snaga područje Banata branile su: Četvrta SS policijska motorizovana divizija, Prvi puk „Brandenburg” i 92. motorizovana brigada. Osim tih jedinica, tu su se nalazile i razne druge policijske i pomoćne jedinice.

Jedinice 10. gardijskog streljačkog korpusa, u sadejstvu sa Belocrkvanskim i Vršačkim partizanskim odredom, oslobodile su 1. oktobra Belu Crkvu, a sutradan i Vršac. Prodirući ka zapadu, one su 3. oktobra oslobodile Kovin, a 6. oktobra i Pančevo, uz sadejstvo Udarnog bataljona Banatske operativne zone i Pančevačkog partizanskog odreda.

Glavnina 46. armije orijentisala se prema Petrovgradu (Zrenjaninu) i Kikindi. Uz sadejstvo Osme vojvođanske brigade i Petog banatskog partizanskog odreda, ona je oslobodila severni Banat, prešla Tisu između Ade i Kanjiže i 11. oktobra izbila u Suboticu, u koju je već bio ušao Subotički partizanski odred. Deo 109. divizije i dva bataljona 12. vojvođanske brigade su 10. oktobra forsirali Dunav oko 10 km istočno od Beograda i uspostavili mostobran na desnoj obali.

*Učesnik NOR-a, pukovnik u penziji

(9. novembar – Beogradska operacija)