Bretonov manifest u srpskom nadrealizmu

U godini u kojoj se obeležava sto godina od objavljivanja Bretonovog prvog manifesta (1924), nametnulo se i razmatranje njegovog prisustva u delima beogradskih nadrealista. To je bila tema predavanja „Bretonov manifest u srpskom nadrealizmu” koje je profesorka Jelena Novaković održala 7. decembra u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu u okviru projekta „Aktivitet: sto godina nadrealizma”, u kome učestvuju i Muzej savremene umetnosti i Institut za književnost i jezik.

Prožeta modernim duhom za vreme svoga boravka u Francuskoj, grupa srpskih pisaca (M. Ristić, D. Matić, K. Popović, O. Davičo, M. Dedinac, Đ. Kostić) želi da stvori „nešto avangardno, kao Breton”, ali na svom, srpskom jeziku. Među publikacijama koje stižu iz Pariza, nalazi se i prvi Bretonov manifest koji sadrži osnovna poetička načela nadrealističkog pokreta, zasnovana na osporavanju logike i rehabilitaciji iracionalnog. To podstiče Ristića da u „Svedočanstvima” objavi tekst „Nadrealizam”.

U prvom manifestu Breton određuje nadrealizam postavljajući ga na dva temelja: psihički automatizam i osporavanje prihvaćene stvarnosti. To su i glavni pravci kojima se kretalo predavanje profesorke Jelene Novaković. Psihički automatizam, shvaćen kao stvaralačko načelo, razmatran je u njegovom verbalnom vidu koji predstavljaju automatski tekstovi francuskih i srpskih nadrealista, a zatim i u njihovim vizuelnim tvorevinama kojima su se bavili i srpski istraživači. Sva ta dela izražavaju odbacivanje racionalne predstave o svetu, a time i prihvaćenog pojma stvarnosti koji isključuje sve ono što se ne može spoznati razumom.

„Sve što ometa puno izražavanje čoveka sažeto je u onome što se bespravno naziva ’stvarnost’, što je svet objašnjen formalističkom logikom” , čitamo u „Nacrtu za jednu fenomenologiju iracionalnog” Koče Popovića i Marka Ristića (1931). Stvarnost, dakle, nije samo ono što je dostupno racionalnoj percepciji, nego obuhvata i svet mašte i sna, što je Breton označio uvodeći pojam „nadstvarnosti” , shvaćene kao izvesna vrsta apsolutne stvarnosti u kojoj se ukidaju antinomije racionalnog uma.

Kroz razmatranje odjeka Bretonovog manifesta u srpskom nadrealizmu, ocrtavaju se zajedničke teme koje povezuju dve nadrealističke grupe u njihovom kretanju od eksperimentisanja sa iracionalnim do društvene akcije, odnosno tipološko jedinstvo srpskog i francuskog nadrealizma, čija se evolucija, i pored nekih razlika, odvijala paralelno. Ocrtava se i značajan doprinos srpskih autora nadrealističkoj teoriji i praksi i ono po čemu su oni prevazišli svoje uzore (teorija želje, teorija humora, tematizacija noći). U taj doprinos, kako nas je još jednom podsetila profesorka Novaković, pruža nam jasan uvid i izložba u Muzeju savremene umetnosti „Aktivitet: sto godina nadrealizma” , jedan od nesumnjivo najznačajnijih kulturnih događaja u Beogradu u poslednje vreme, a na nivou individualnih radova odlično opremljena trojezična knjiga ugledne istoričarke umetnosti i profesorke Milanke Todić „Nemoguće. Umetnost nadrealizma” koju je 2002. godine objavio Muzej primenjene umetnosti.