Istorija je kroz Dobrljin prošla vozom

Specijalno za „Politiku”

Novi Grad – Od Banjaluke, preko Prijedora, do Dobrljina kod Novog Grada, na krajnjem zapadu Republike Srpske, na raskrsnici važnih železničkih pravaca, 23. decembra 1872. godine završena je gradnja prve pruge u BiH, dužine 104 kilometra. Dan kasnije u ovo mesto pod Kozarom stigao je prvi teretni voz, što je za stanovništvo predstavljalo neviđeno čudo tehnike i tehnologije.

Nakon posete Evropi, zapisali su istoričari, turski sultan Abdul Aziz doneo je odluku o gradnji železničke pruge koja bi Carigrad povezivala s Bečom. U proleće 1871. godine započela je izgradnja pruge od Dobrljina do Banjaluke, koja predstavlja važan deo ove trase. U aprilu 1869. sklopljen je koncesioni ugovor s grupom kapitalista koje je predvodio baron Moris Hirš, za gradnju pruge „kroz Bugarsku, Rumeliju i Bosnu”. U jesen 1871. godine, kad su položene šine od Bosanskog Novog do Prijedora, iz Siska su na dereglijama ili drvenim rečnim plovilima dopremljeni teretni vagoni za prevoz šljunka, a u novembru i prve dve lokomotive. Na pruzi je izgrađeno 13 mostova, od kojih su dva gvozdena. U Banjaluku je dopremljeno pet lokomotiva. Dve su izrađene u fabrici „Hanomag” u Hanoveru u Nemačkoj, a tri u fabrici „Tubize” u Belgiji.

Svečanost povodom završetka izgradnje pruge održana je 5. januara naredne, 1873. godine, a železnička linija za putnike uspostavljena je 17. januara. Cene karata bile su neprihvatljive za običan narod.

Od današnjeg Novog Grada do Banjaluke karta je koštala 90 groša u prvom razredu ili 44 u trećem. Poređenja radi, cena volovskih kola bila je oko 40 groša. Za jednu kartu u trećem razredu mogle su se kupiti četiri ovce, a za kartu u prvom razredu celo stado. Deset godina kasnije ova deonica spojena je sa zapadnoevropskim železnicama.

Ovde je 1892. godine izgrađena i pilana, u to vreme najveća na Balkanu. Iste godine u Dobrljinu je izgrađena termoelektrana, snabdevana ugljem iz rudnika Lješljani, podseća Milan Vuković iz Dobrljina, višegodišnji odbornik u Skupštini opštine Novi Grad. Ekonomski razvoj utemeljen je na transportu robe železničkim saobraćajem. Ipak, sve to nije bilo dugog veka. Saobraćaj na pruzi Banjaluka–Dobrljin obustavljen je 14. novembra 1875. godine zbog nedovoljnog broja putnika i robe. U međuvremenu, trasa je oštećena te je nova država, Austrougarska monarhija, koja je posle Berlinskog kongresa 1878. godine preuzela upravu nad BiH, bila prinuđena da modernizuje prugu i ponovo je stavi u funkciju. Tako je saobraćaj od Banjaluke do Prijedora u novoj državnoj upravi uspostavljen 1. decembra 1878, a do Dobrljina 24. marta 1879. godine. Tek dolaskom Austrougarske i kasnije, pruga je doživela procvat, naročito spajanjem sa Siskom i Dobojem. U to vreme dobila je naziv „Carska i kraljevska vojna železnica Banja Luka – Dobrljin”. Osim za potrebe vojske, bila je dostupna i civilnom stanovništvu. Tada su izgrađene i nove stanične zgrade, kao i magacini i magacinske rampe za utovar i istovar robe.

Naziv mesta Dobrljin dovodi se u vezu sa železničkim raskršćem. Meštanin Duško Zec podseća da se nekada govorilo kako se odavde prugom može stići do Berlina. Tako je prvobitna imenica Doberlin preinačena u današnji Dobrljin.

U ovom mestu, gde su mnoge linije prekinute nakon poslednjeg rata, u funkciji je stanica u sastavu Železnica Republike Srpske. Granice i države stavile su nepremostive prepreke. Ovo je sada poslednja stanica, gde se putnički vozovi zaustavljaju. I vraćaju. U Evropu prelaze samo teretni vagoni. Iz Dobrljina postoji nekoliko linija za Novi Grad, Prijedor i Banjaluku. Cena karte od Dobrljina do Banjaluke u prvom razredu iznosi 17,4 KM, a u drugom 11,6 KM. Za taj iznos, za razliku od cene karata na istoj relaciji pre 152 godine, sada se mogu kupiti dva kilograma ovčetine, ali žive vage.

Ratna stradanja i poratne nade

Istorija Dobrljina je veoma bogata, ali i tragična. Ovo mesto prvi put se pominje u 13. veku kao posed blagajskih knezova Babonjića. Pre Drugog svetskog rata Dobrljin je imao parnu termoelektranu, industrijske zgrade, poštu, ambulantu, školu, sportske terene, kao i stambenu zgradu za činovnike. U Drugom svetskom ratu ubijeno je 255 meštana, 173 partizanska borca i 246 mališana uzrasta do 13 godina, dok je u vreme poslednjeg rata poginulo 29 boraca, kao i šest civilnih žrtava, četvoro dece i dve žene. U Dobrljinu su 1948. godine živela 2.492 stanovnika, a prema popisu iz 2013. godine evidentirano je 858 žitelja. Njihov broj, prema procenama u mesnoj zajednici Dobrljin, blago je porastao dostigavši hiljadu.