Razvoj i život Grocke u doba Sretenjskog ustava

Dan državnosti i Sretenje u Rančićevoj kući u znaku su dokumentarne postavke „Grocka u doba Sretenjskog ustava”. Na osam panoa predstavljena je ustanička i Sretenjska Grocka iz 19. veka – vremena Vase Čarapića i Ilije Garašanina, sve do 20. veka. Prezentovane su mape istorijskih granica Grocke i njenog kulturnog blaga, Gročanske čaršije i starih varoških kuća, uz priču o nastanku Grocke kustoskinje Zorice Atić, istoričarke umetnosti. Praznična postavka traje do 18. februara.

O razvoju Grocke u vreme donošenja Sretenjskog ustava svedoči i porast broja kuća.

– Putopisci iz prve polovine 19. veka ostavili su svedočanstva o razvoju varošice. Tako S. Popović 1836. i 1837. godine pominje parni mlin Ilije Garašanina, njegovu kuću, konak kneza Živka i kafanu Beljanskog. Objekti nisu sačuvani, ali su podaci značajni za praćenje razvoja varoši. U arhivi postoje fakti o njenoj izgradnji i majstorima koje je izgleda ovde uputio knez Miloš. Podižu se crkva, ćuprija na Gročici i poslovne zgrade – kaže kustoskinja Atić i dodaje da je proces formiranja i afirmacije Grocke kao trgovačkog i privrednog centra vidan i danas uz očuvano urbanističko i arhitektonsko nasleđe iz 18. i 19. veka.

U Grockoj se nalazi najviše starih varoških kuća zaštićenih kao spomenici kulture, izvanrednih primeraka narodnog neimarstva, starijih od većine monumentalnih zdanja u centru prestonice.

– Zaštićeni pojedinačni stambeni objekti u nekadašnjim čaršijskim sokacima nose nazive po porodicama kojima su generacijama pripadali. Kuće, stare više od 200 godina, pokazuju veštinu narodnih graditelja. Oni su od drvenih konstrukcija, bez ijednog eksera stvarali zdanja koja i sada traju – navodi kustoskinja Atić.

Stare gročanske kuće od bondruka po arhitektonskim i etnografskim vrednostima, prema rečima Atićeve, najveći su dometi građevinske, stambene i likovne kulture u našoj narodnoj arhitekturi. Na izložbi su predstavljene najčuvenije među njima – Rančićeva kuća, Karapešićeva, Panićeva, Smiljanićeva...

– Rančićeva kuća, galerija Centra za kulturu Grocka – ustanove kulture opštine Grocka, potvrđuje da je reč o čuvenom zdanju narodnog neimarstva i kulturno dobro od značaja za Republiku Srbiju. Ova varoška kuća po meri čoveka je istinsko svedočanstvo vremena ustaničke i sretenjske Srbije i razvoja Grocke, budući da je nastala krajem 18. veka, a svoj današnji, varoški oblik dobila je tridesetih godina 19. veka – ističe kustoskinja Zorica Atić, koja je i direktorka Rančićeve kuće. Izložba prikazuje i znamenitu Gročansku čaršiju uz koju se formiralo prvobitno naselje Grocke.

– Današnje uže jezgro stare varoši – Bulevar oslobođenja čini prostorno kulturno-istorijsku celinu: Gročanska čaršija je srce stare varoši i najstarija ulica u Grockoj. Po važnosti je u rangu sa Kosančićevim vencem i starim jezgrom Zemuna, i to kao zaštićena ambijentalna celina. Od 1966. godine je pod patronatom Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, kao druga zaštićena prostorna celina na teritoriji grada odmah posle Knez Mihailove ulice – pojasnila je istoričarka umetnosti.

Na postavci je i mapa Grocke od 18. veka do danas, na kojoj se vidi kako su se menjale granice Grocke, Gročanskog sreza i nahije do današnje opštine.

– Teritorija Grocke je u 19. i početkom 20. veka izgledala sasvim drugačije i obuhvatala je veliki deo današnjeg Beograda. Gročanski srez, do Drugog svetskog rata, protezao se na teritoriju mnogih današnjih mesta – Voždovac, Mirijevo, Višnjicu, Resnik, Kumodraž, Jajince, Mladenovac, Rakovicu, Sopot... Bila su to seoska područja, mahom plodne gročanske njive, koje su u prošlom veku prerastale u naselja i opštine – navodi Atićeva.

Zanimljivi istorijski detalji i znamenite ličnosti potvrđuju ove teritorijalne granice.

– Ustanik Vasa Čarapić – Zmaj od Avale, iz Belog Potoka, bio je Gročanin i gročanski vojvoda. Iako je iz današnje perspektive rođen na Voždovcu, to tada nije bilo tako. Spomenik junaku, rad vajara Radete Stankovića, nalazi se ispred Doma vojske, na mestu Vasine pogibije – podseća Atićeva.

Procvatu Grocke, jedinog gradića u beogradskom okrugu, najviše je doprinela porodica Garašanin.

– Najznačajniji pojedinac, državnik Srbije 19. veka, koji je uticao na razvitak Grocke u kojoj je živeo i preminuo, bio je Ilija Garašanin, tvorac „Načertanija”. Prvu državnu službu, carinika, dobio je na „udaljenoj” rečnoj granici gročanskog sreza, u selu Višnjici na Dunavu, što govori o prostiranju Grocke u 19. veku. I njegovi sinovi Milutin i Svetozar dali su doprinos zavičaju – ističe Atićeva.

Porodica Garašanin ovde je osnovala javnu biblioteku (Čitalište), pomagala crkvu i državnu školu dovodeći učitelje i nabavljajući učila.

Osmoletka i javna biblioteka nose ime Ilije Garašanina. Bronzana spomen-bista na ulazu u Gročansku čaršiju, rad vajara Nikole Koke Jankovića, jedinstvena je i po tome što je jedina u Srbiji posvećena ovom velikanu.

Grocka je od 1955. godine beogradska opština, u čijem je sastavu 15 naselja. I dalje je voćarska i vinogradarska osobena varošica. Zelenim panoramama, prirodnim i kulturno-istorijskim lepotama baštini nasleđe, a zaštićenim narodnim neimarstvom svedoči o razvoju Srbije u 19. veku.