Dela koja prevazilaze nacionalne okvire

Brane Kartalović   

Kragujevac – U Legatu Nikole Koke Jankovića Narodnog muzeja Šumadije u Kragujevcu priređena je izložba u čast Olge Jevrić, velike srpske vajarke koja je tokom druge polovine 20. veka plovila i kroz magistralne tokove svetske stvaralačke scene. Prepoznatljiva po krupnim iskoracima u formi i izrazu, Olga Jevrić je upamćena i kao autorka koja je uporno tragala za karakterističnim materijalima, beskompromisno trasirajući nove umetničke izraze koje je tek trebalo utabati.

Olga Jevrić (1922–2014) zakoračila je u SANU 1983. godine, kao prva vajarka koja je postala redovni član naše najviše naučne i umetničke institucije, a „svojoj kući”, kako je govorila, 2007. je poklonila 147 skulptura malog i srednjeg formata. Ta zbirka, koja je i digitalizovana, čini okosnicu Legata Olge Jevrić u SANU kojim rukovodi viši kustos Žaklina Marković, autorka i tekuće kragujevačke izložbe. Postavka u Legatu Nikole Koke Jankovića biće dostupna publici do sredine marta, a čini je 37 dela Olge Jevrić nastalih od 1948. do 1996. godine, što je i najplodotvorniji period uzorne i ugledne umetnice.

Nadahnuta i nadahnjujuća Olga Jevrić pripada onoj grupi vajarki koje posle Drugog svetskog rata hrabro stupaju na jugoslovensku umetničku scenu, lansirajući autentične plastičke poetičke modele koji vremenom postaju putokazi na raskršćima savremenog stvaralaštva, navodi Žaklina Marković i dodaje:

– Nove oblike razvijala je paralelno sa jedinstvenim tehnološkim postupkom kombinovanja i sintetizovanja cementa ili gipsa sa gvozdenim prahom, dok tipološka raznovrsnost ranih modernističkih radova iz pedesetih godina pokazuje da je autorka novim materijalom stekla i samopouzdanje koje je njenu umetnost otvorilo ka novima umetničkim ispitivanjima.

Tragajući za sebi svojstvenim materijalom, Olga Jevrić dolazi do feri-oksida, gvozdene smese kojom se armiraju čvrste čelične konstrukcije. U intervjuu za „Politiku” 2012, dve godine uoči smrti, na pitanje da li su „opori, donekle nedoterani materijali” odraz spoljnog sveta ili unutrašnje umetničke ličnosti, umetnica odgovara:

– I jedno i drugo. Na izbor materijala uticali su brojni faktori. Uslovi života bili su takvi da je bilo bespredmetno da fantaziram o bronzi. Za to nisam imala novca. Materijal koji pre mene niko nije koristio sama sam izmislila, jer sve je neka vrsta empirije koja se podmeće. Mešala sam gvožđe u prahu, koje sam nabavljala preko prijatelja, sa cementom ili gipsom. Godinu dana eksperimentisala sam s različitim razmerama tih supstanci. Zaključila sam na kraju da je moja smesa idealna za moje skulpture. 

Svoju umetnost Olga Jevrić je definisala kao „funkcionalni strukturalizam”, a u Legatu SANU i na kragujevačkoj izložbi jasno se ocrtavaju osnovni elementi njenog osobenog stvaralaštva: masa, prostor i gvozdena šipka.

– Tri osnovna gradivna elementa imaju hijerarhijski odnos u kom jedan od njih periodično preuzima primat u odnosu na druge – objašnjava Žaklina Marković.

Svestrana Olga Jevrić odrastala je u imućnoj građanskoj porodici koja je održavala prijateljske kontakte sa umetnicima. Pohađala je slikarsku školu Mladena Josića, a studije je započela u klasi profesora Ćirila Ličara na Muzičkoj akademiji u Beogradu, na kojoj je diplomirala 1946. godine. U međuvremenu, 1943, upisala je vajarski odsek Akademije likovnih umetnosti, u klasi profesora Sretena Stojanovića. Diplomirala je 1948, iste godine kad ima i prvo javno predstavljanje na Izložbi studenata Akademije likovnih umetnosti u okviru Sedme izložbe Udruženja likovnih umetnika Srbije. Olga Jevrić je prva umetnica Jugoslavije koja učestvuje na Bijenalu u Veneciji, 1958, a godinu dana kasnije priredila je i prvu samostalnu izložbu van granica naše zemlje, u poznatoj Galeriji Noticije u Torinu.

Stvaralaštvo Olge Jevrić prevazilazi nacionalne umetničke okvire. Danas se ponovo otkriva, pozicionira i aktuelizuje u savremenim tumačenjima evropske i svetske skulpture 20. veka, što potvrđuju i vredne kolekcije, poput onih u Muzeju Izraela u Jerusalimu, Nacionalne galerije u Berlinu, Tejt Modern u Londonu. Olga Jevrić je dobitnica prestižnih nagrada i najviših priznanja, a za osmišljenu medijsku prezentaciju kragujevačke izložbe u Legatu Nikole Koke Jankovića zaslužna je, sa krugom saradnika, agilna direktorka Narodnog muzeja Šumadije, istoričarka umetnosti Katarina Babić.