Odupreti se istoriji koja mrvi čoveka

Dramsko delo „Svaka ptica svome jatu” libansko-kanadskog pisca Važdija Muavada o osujećenoj ljubavi dvoje mladih iz različitih sredina i o staroj porodičnoj tajni izabrao je reditelj Dino Mustafić za susret sa publikom Beogradskog dramskog pozorišta. Premijera je večeras od 19.30 na sceni „Olivera i Rade Marković” ove teatarske kuće.

Važdi Muavad je od 2016. godine umetnički direktor pariskog teatra „La Colline”, gde je režirao svoju predstavu „Svaka ptica svome jatu”, koja je izvođena više od 150 puta u Francuskoj i širom sveta. Ova drama igrana je u Skoplju i Ljubljani, a sada je prvi put pred srpskom publikom. Dvoje mladih čija ljubav nailazi na rasne i ideološke prepreke igra tandem: Vukašin Jovanović i Tamara Šustić. Srednju generaciju supružnika tumače Ivana Nikolić i Svetozar Cvetković, a najstariju: Svetlana Bojković i Miodrag Krstović. Epizodni likovi povereni su Mariji Pikić i Vladanu Miliću.

– „Svaka ptica svome jatu” je drama koja istražuje teme identiteta, pripadnosti i međugeneracijskih sukoba. Radnja prati Itana Cimermana, mladog genetičara jevrejskog porekla, i Vahidu, Amerikanku palestinskog porekla, koji počinju vezu u Njujorku. Sa velikim zanimanjem čitam i pratim rediteljski i dramski rad Važdija Muavada. Njegova drama vrlo je emotivna porodična priča, hronika koja prati tri generacije u razdoblju od Drugog svetskog rata pa sve do danas. Ova predstava donosi priču o egzilu, imigrantima, nacionalnom i političkom identitetu. Poetično i nedidaktično saznajemo kroz likove o izraelsko-palestinskom sukobu. Istovremeno, drama nosi i metafore o pticama kojih na planeti Zemlji ima zaista mnogo vrsta, kao što smo i mi ljudi vrlo različiti. U retko kojoj drami koju sam čitao poslednjih godina postoji takvo istinsko iskustvo katarze kao u Muavadovoj drami: ne posustati i odupreti se istoriji, njenom centrifugalnom kretanju koje mrvi čoveka, determiniše život. Važdi Muavad je pisac antičke snage kada je publika tog vremena katarzično gledala tragedije i priče u čijim su osnovama bili ne tako davni ratni sukobi i njihovo razorno delovanje na pojedince i zajednice – tvrdi Dino Mustafić u razgovoru za „Politiku”.

U kanadskom i francuskom pozorištu Važdi Muavad poznat je po politički angažovanim delima. Šta u njegovom rukopisu intrigira?

Šta je umetničko delo danas? Skupina bezukusnih stvari za ovog pisca. Umetnost mora da bude kost na kojoj istorija slama zube. Ona zna da je proguta, ali umetnost nastavlja retroaktivno da radi u želucu istorije, i truje je, dok je ova ne povrati. Protiv neprozirnosti istorije – prozirnost poezije, protiv krvi – piščeva tastatura koja svedoči kako svaka velika drama ostaje nakon čitanja trajno pohranjena u našem emotivnom modulu.

Tekstovi Važdija Muavada često se vrte oko porodične traume, rata, izdaje... Šta je fokusu predstave „Svaka ptica svome jatu”?

Ovo je teška epska drama, fragmentovana do vrtoglavice nizom materinskih jezika protagonista. Oni govore arapski, hebrejski, nemački i američki. Multifokalna je, centrira i decentrira subjekat prema pokretačkoj i otkrivajućoj edipovskoj istrazi. Itan, mladi židovski student, poziva svoje roditelje i dedu da upoznaju njegovu arapsku devojku. Međutim, otac David kategorički odbija da prihvatiti arapsku snahu...

Čemu služi pozorište Važdiju Muavadu? Koji su ključevi za razumevanje njegovog rukopisa, s obzirom na to da ima zavidan uspeh u Parizu?

Pozorište služi Muavadu kao javna platforma za uprizorenje vlastite i kolektivne traume: traume rata, traume prilagođavanja izgnanstvu i izazova povratka, traume progonjenog identiteta. On postiže da svaku priču doživite lično, istovremeno svojim jezikom dosegne područja pesničkog izraza i da emociju učini gotovo opipljivom na pozornici. Retko kome to polazi za rukom. Zato su bitni u podeli glumci koji mogu ovu specifičnu i zahtevnu dramaturgiju da iznesu na najbolji mogući način.

Karakterima svojih junaka Muavad dodaje posebnu snagu. Da li i zbog čega nose surovost svoga vremena?

Rekao bih da su njegovi likovi žrtve surovih okolnosti vremena u kojem žive, istorijske determinisanosti koja određuje njihove sudbine i identitete koji se ne biraju: to je mesto rođenja i vreme. A kada se život redukuje samo na etnički, verski ili rasni identitet, onda on postaje ubilački, rušilački, pun mržnje i prezira prema drugom i različitom. Zar nismo tome generacijski svedoci turbulentnih događaja na Balkanu u kojima rane ne zaceljuju, a čirevi istorije se gomilaju gnojem koji mora pući katarzičnom istinom. Odložiti istinu ne znači „kupiti” mir, već samo unesrećiti potomstvo.

Kako komentarišete poslovicu „Svaka ptica svome jatu leti”, koja podseća na univerzalnu istinu o ljudskoj prirodi?

U predstavi „Svaka ptica svome jatu” pominje se Hasan bin Muhamed el Vazan, misteriozni arapski renesansni intelektualac kojeg su hrišćani zarobili i kao dar, baš kao što su se poklanjale egzotične životinje, poput slonova, predali papi Lavu X. El Vazan je u svojim radovima o geografiji, flori i fauni Evropljanima otkrio Afriku. Kako familijarna tajna glavnih junaka drame prelazi meandre istorije i sećanja, tako se pojavi i El Vazan i ispriča priču o pticama koje ne poznaju granice koje su ljudi ucrtali na zemlji. Granice i zidove koje su ljudi podigli nikada nisu ništa dobro doneli civilizaciji. A globalni trend je novo iscrtavanje granica, novi poredak i podela moći koji se uvek završavaju katastrofalno, a sada sa posedovanjem nuklearnog oružja mogu biti i apokaliptični.