Biti ili ne biti glumac

Radnja fragmentarne, tragikomične drame „Centrala za humor” Đorđa Kosića dešava se tokom Drugog svetskog rata i ima dokumentarističku osnovu u pripovedanju o popularnim glumcima tog vremena, članovima Narodnog pozorišta, Aleksandru Cvetkoviću, Jovanu Taniću, Ljubinki Bobić, Žanki Stokić, Nikoli Popoviću i Mirku Milisavljeviću. Pored rada u Narodnom pozorištu, neki od njih su bili deo grupe „Centrala za humor”, koja je izvodila vodviljske sadržaje tokom okupacije, zbog čega im je bilo suđeno na završetku rata. Skokovite naracije, uz uključene elemente pozorišta u pozorištu, ovaj komad, tematski srodan „Putujućem pozorištu Šopalović” Ljube Simovića, postavlja pitanja od užarene važnosti za naše, takođe duboko krizno vreme, krcato usijanim podelama.

Sočan, lascivan, aristofanski humor koji prati opise života glumaca izvan scene sudara se sa smutnom, teskobnom stvarnošću preživljavanja rata, odražavajući simbolički i borbu različitih uverenja o ispravnim izborima delovanja u ratnim vremenima. Osnovna drama izrasta iz pitanja da li u doba takvih eksplozivnih društvenih sukoba i borbe za slobodu treba nastaviti sa redovnim profesionalnim aktivnostima, da li pozorište treba da postoji tokom opšteg nasilja i koji su žanrovi prihvatljivi, između tragedije i komedije. Ova tematika je postavljena dijalektički, strane se ne zauzimaju niti se daju konačni odgovori, jer likovi imaju različita, suprotstavljena mišljenja. Zbog te značenjske složenosti, drama je vrlo izazovna, misaono, kritički, naročito danas, ovde i sada.

U rediteljskom postavljanju Kosićeveg teksta na scenu „Raša Plaović”, Olivera Đorđević se najviše oslanja na njegove jasne vrednosti i na snagu glumačkih ostvarenja. Na sceni utvrđenoj pomalo cirkuski, sa prugastim zavesama i nizovima sijalica koje sugerišu pučku zabavu, glumci preovlađujuće realistički oblikuju scene iz pozorišnog života, u predvečerje rata vrlo žovijalno, na krilima razdragane muzike (scenografija Ljubica Petrović, kostimograf Marija Marković Milojev, kompozitor Irena Popović). Prizori pozorišta u pozorištu, odnosno komičkih skečeva „Centrale za humor”, građeni su vrlo karikaturalno, čime se ističe njihova nakaradnost i što ima izvesne komičke vrednosti. Na primer, u sceni „Kako je srpski seljak od Hitlera napravio budalu”, Miloš Đorđević, u ulozi glumca Jovana Tanića, koji tu igra stereotipnog Srbina, grubo parodično gradi lik, što ima subverzivni smisao, preterivanje u izrazu se može shvatiti i kao kritika izvođenja takvih predstava u ratu. Radovan Vujović je u ulozi glumca Aleksandra Cvetkovića, koji u bliskom maniru, groteskno igra Hitlera, kao histeričnog, razmaženog gada, što takođe ima izvesne kritičke i komičke vrednosti. Ipak, toj sceni bi dobro došlo nijansiranja, dodavanja drugih vrednosti izvođenja, koje bi donele i značenjska proširenja radnje, univerzalizaciju kroz estetizaciju.

Vanja Milačić otmeno igra Žanku Stokić, divu koja je pre rata uživala najveću slavu, a posle njega postaje senka sebe same, zbog osude za saradnju sa okupatorom. Vanja suptilno brani Žanku, sa uverenjem da nije imala drugog izbora nego da igra pod komandom Nemaca, zbog šećerne bolesti i potrebe za insulinom koji je mogao da se kupi samo na crnom tržištu, što bez rada nije mogla. Suzana Lukić trezveno i suzdržano predstavlja Ljubinku Bobić, koja je napravila drugačiji izbor, smatrajući da ne treba da nastupa pod okupacijom, zbog čega je preživljavala radeći šta stigne, čistila je, šila, verujući da na taj način ostaje čista, i slobodna. Miloš Đorđević je energičan u ulozi Jovana Tanića, koji je bez bitnijeg moralnog preispitivanja igrao lascivne komedije, uživao u blagodetima života tokom okupacije, i bez skrupula prelazio iz jednog u drugi politički tabor.

Njegov saborac je bio glumac Aleksandar Cvetković, ovde oblikovan sa nešto više obzira i samoupitanosti, ali takođe kao zabavljač koji „samo radi svoj posao”, prosipajući grube viceve u jako osetljivom vremenu. Pavle Jerinić igra časnijeg Mirka Milisavljevića, koji nije hteo da bude deo „Centrale za humor”, ali je i tokom rata igrao kao član Narodnog pozorišta. Jovan Jovanović sa opipljivom hladnoćom igra ozbiljnijeg i turobnijeg kolegu Nikolu Popovića, koji je na početku rata ostavio glumu, uzeo pušku i otišao u partizane. Posle oslobođenja je postao partizanski komesar i njihov brutalni sudija koji gotovo da uživa u odmazdi, pun otrova, mržnje, i donosi odluke o krivici glumaca koje su za posledicu imale streljanja Tanića i Cvetkovića, između ostalog.

Uprkos pomenutom nepopunjenom prostoru za finiji scenski izraz, za veću suptilnost koja bi bila odgovarajuća u tumačenju složenosti Kosićevog teksta, njegove stilske i idejne raznolikosti, predstava „Centrala za humor” nam je u ovom trenutku važna zbog tema koje provokativno pokreće. Živimo u vremenu koje melje toleranciju i razum, produbljuje razlike i stvara napete podele, osuđuje bez istinskog suđenja, često zaboravljajući na osnovnu ljudskost. Ova predstava otvara pogled na posledice takve ostrašćenosti, što može da utiče na šire sagledavanje našeg uzavrelog problema.