Jubileji u srpskom jeziku i književnosti

Predavanjem „Jubileji u srpskom jeziku i književnostiˮ na Filološkom fakultetu ”Blaže Koneski” u Skoplju obeležen je “Mart, mesec srpskog jezika”. U pitanju su dvestogodišnjica rođenja Đure Daničića, pedesetogodišnjica smrti Ive Andrića i 115 godina od osnivanja Društva za srpski jezik i književnost. Govorila je Jelena Makević, lektor srpskog jezika na pomenutom fakultetu.

Najpre je objasnila značaj Društva za srpski jezik i književnost.

“Ideja da se osnuje javila se u krugu lingvista i književnika Aleksandra Belića, Pavla Popovića i Jovana Skerlića 1910. Od tada do danas, ono pruža podršku profesorima srpskog jezika i književnosti u državi i van nje, brine se o statusu nastavnika i jezika u školstvu, više od pola veka organizuje “Republički zimski seminar” i već 30 godina organizuje takmičenja iz srpskog jezika za učenike osnovnih i srednjih škola”, rekla je Jelena za naš list.

Dodala je da je pre tri godine upravo ovo društvo pokrenulo manifestaciju pod nazivom “Mart, mesec srpskog jezika”, tokom koje se u Srbiji organizuju brojni događaji u vezi sa našim maternjim jezikom.

Veliki ljudi umiru dvaput

Potom se poetički osvrnula na sećanje na našeg nobelovca Ivu Andrića.

“Kada se jedna Sarajlijka slučajno našla u Travniku u poseti rodbini i porodila, 10. oktobra 1892, nije ni slutila koliko će ta slučajnost uticati na potonja predanja i interesovanja o ovom malom gradu. Tog dana rodio se nobelovac, a niz slučajnosti u njegovom detinjstvu nastavio se i kada je, zbog nemaštine, njegova majka, udovica, morala da ga pošalje iz Sarajeva u Višegrad kod rođaka, ne bi li završio školu. Svakodnevno je sa školskog prozora posmatrao prelepu Drinu i most na njoj”, navodi Jelena.

Kako kaže, iako su i Travnik i Višegrad u Andrićev život ušli slučajno, namerno su se održali u njegovom stvaralaštvu. Najpoznatiji romani u njegovom opusu upravo se njih tiču: „Na Drini ćuprijaˮ, koja ispreda mitsku sagu o Višegradu i prelepom mostu, a drugi je „Travnička hronikaˮ, za koji je Andrić građu tražio po nemačkim i francuskim arhivama.

Ivo Andrić je stasavao u jeku pokreta Mlade Bosne i Prvog svetskog rata, kada je jedno vreme proveo u tamnici. Tokom tamnovanja, pisao je poeziju, ali na taj deo svog stvaralaštva nije kasnije bio mnogo ponosan, pa je često izričito branio da se njegova poetska dela izdaju i prevode.

Makevićeva objašnjava da Andriću politika nije bila strana još iz perioda Prvog svetskog rata, te je dvadesetih stupio u diplomatiju.

“Godine 1920. stupio je prvi put u poslanstvo pri Vatikanu, a kasnije je svoj put nastavio u Bukureštu, Trstu i Gracu. U Gracu mu je pretio otkaz budući da nije završio fakultet, pa upisuje Filozofski fakultet u Gracu i 1924. čak brani doktorsku disertaciju s temom „Razvoj duhovnog života u Bosni pod uticajem turske vladavineˮ.”

Dodaje da je njegov odnos prema turskom periodu u Bosni, koji je bio veoma važan u poznijim romanima, jasan već u ovom trenutku.

“Njegova diplomatska karijera ovde je samo napredovala, da bi svoj vrhunac dostigla 1939, kada je dobio mesto opunomoćenog ministra i izvanrednog poslanika Kraljevine Jugoslavije u Berlinu. U jeku Drugog svetskog rata nudio je nadležnima u Beogradu svoju ostavku, koju su oni odbili, pa je stoga 25. marta te godine u Beču, kao predstavnik Jugoslavije, prisustvovao potpisivanju Trojnog pakta. Dan posle bombardovanja Beograda, 7. aprila 1941, vratio se u Beograd i penzionisao”, objašnjava Jelena.

Ističe da je Andrić živeo skromno, ne želeći da prima penziju. Srpska književna zadruga tražila je njegova dela, ali je odbio da mu se dela štampaju dok se rat ne završi. Za to vreme je bio produktivan u iznajmljenom stanu i 1944. nastala su njegova najveća dela: „Na Drini ćuprijaˮ, „Travnička hronikaˮ i „Gospođicaˮ, sva tri objedinjujući tri bosanska grada Andrićevog detinjstva – Višegrad, Travnik i Sarajevo. 

“Godine 1954. objavio je „Prokletu avlijuˮ, koja ne dobija NIN-ovu nagradu, koja se tad prvi put dodeljivala jer je ovo njegovo delo tada proglašeno pripovetkom. Danas za sve nas koji proučavamo Andrića, ona predstavlja njegovu ideju o stvaralaštvu u malom i ukazuje na otelotvorenje svih stavova koje je Andrić imao o priči i pričanju”, napominje naša sagovornica.

Posle rata, u kasnim svojim godinama, Andrić se oženio Milicom Babić.

“Tri godine nakon toga, zajedno će otputovati za Stokholm na uručenje Nobelove nagrade. Takvo renomirano priznanje govori samo za sebe o stvaralačkom geniju kakav je bio. Uz medalju je dobio i 250.000 švedskih kruna, koje je dao unepređenju biblioteka”, navodi Jelena.

Ističe da su reči na predstavljanju dobitnika dovoljne da prikažu kako je Andrića video svet: „Andrić je pisac koji je majstor jednog sasvim ličnog, originalnog kruga motiva. On otvara jednu dosad nepoznatu stranicu svetske hronike i obraća nam se iz dubine napaćene narodne duše Južnih Slovenaˮ.

Osim što je bio izvanredan pisac, kaže, Andrića je krasila i odmerenost i skromnost.

“Za svoju besedu prilikom uručenja izabrao je da govori o stvaralaštvu kao takvom, smatrajući da „izgleda pomalo kao nepravda da se od onog ko je stvorio neko umetničko delo, pored toga što nam je dao svoju kreaciju, dakle deo sebe, očekuje da kaže nešto o sebi i o svom deluˮ. Njegova beseda danas predstavlja jedan od njegovih najznačajnijih eseja”, govori Makevićeva. 

Dodaje da i Andrićeva zadužbina, koja je po instrukcijama iz njegovog testamenta započela je sa radom godinu dana nakon njegove smrti predstavlja sve ono što je on uradio za srpsku književnost.

“Obeležavamo pola veka otkako nas je napustio fizički, ali njegov duh nastaviće da živi kroz njegova dela. U romanu „Na Drini ćuprijaˮ jednom je zapisao sledeće: „Mi svi umiremo samo jednom, a veliki ljudi po dva puta: jednom kad ih nestane sa zemlje, a drugi put kad propadne njihova zadužbinaˮ. Zato i sakupljajući se da govorimo o njemu, ne dozvoljavamo da nas napusti drugi put”, poručuje naša sagovornica.

Neizbrisiv trag u istoriji srpske naučne misli

Na kraju, govorila je i o filologu Đuri Daničiću. Pre svega, Makevićeva ističe da je njegov naučni, lingvistički rad tesno povezan sa reformom Vuka Karadžića.

“Jedanaest godina pre njegovog rođenja, Karadžić je započeo svoj rad, koji je 1818. doživeo procvat sa pojavom “Srpskog rječnika”, u kom je prvi put sproveo reformu književnog jezika, ćirilice i pravopisa. Vukova reforma bila je praćena i pristancima i osporavanjima, ali je uspevao da istraje imajući veliku podršku Jerneja Kopitara. Smena važnih ličnosti u Vukovom životu desila se 1844. i 1845, kada je Kopitar preminuo, odnosno Daničić došao u Beč na školovanje”, navodi naša sagovornica.

Da je Daničić bio pristalica Vukove reforme, pokazalo se 1847, kada je u 22. godini objavio kapitalno lingvističko delo „Rat za srpski jezik i pravopis“.

“Vukovi protivnici zamerali su reformi mnogo toga. Na primer nepostojanje adekvatne apstraktne, naučne, religiozne leksike u narodnom govoru, koji je uzet za književni, a dela koja su 1847. objavljena svedočila su da se Vukovim jezikom može iskazati sve ono što su protivnici zamerali. Tako je Daničićevo delo bilo svojevrsan primer kako se na Vukovom jeziku može stvarati delo naučne tematike”, navodi Jelena.

Podseća da je Daničić već sa 24 godine postao član Društva srpske slovesnosti, a sa 32 sekretar. S 25 godina, objavio je „Malu srpsku gramatiku”, koja je u to vreme bila jedini gramatičko-deskriptivni priručnik srpskog jezika i predstavlja njegovu kodifikaciju. Njegovo poznato delo je i „Rečnik iz književnih starina srpskih“, prvi istorijski rečnik jednog slovenskog jezika, a ključna je i njegova uloga u pisanju, pripremanju i štampanju “Srpskoga rječnika” iz 1852.

“U istoriji naše kulture i jezika, Daničić je ostavio veliki trag i time što je Vuku pomogao da se nadogradi prvo izdanje Rječnika. U predgovoru tog izdanja, čini se, Vuk nije dovoljno objasnio kolika je bila uloga Daničića, koji je izuzetno pomogao da se akcentuju reči”, napominje Jelena.

Napominje i da se ne sme zaboraviti da je 1866. Daničić otišao u Zagreb, odakle je delovao u okviru Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti i započeo rad na “Rečniku hrvatskoga ili srpskoga jezika”. U Zagrebu je i umro 1882. godine.

“Čini se da je njegovo delo i zalaganje ostalo nedovoljno zapaženo i nepoznato van srpske nauke. Daničić je zadužio srpsku lingvistiku velikim brojem radova iz istorije jezika, sintakse, leksikografije, njegovi akcenti iz drugog izdanja “Rječnika” i dalje su temelji akcenatske norme srpskog jezika. Zato, kada govorimo nadalje o Daničiću, neka to ne bude samo kroz prizmu Vukovog saradnika, već ga se setimo kao velikog i uticajnog lingviste i prevodioca, koji je ostavio neizbrisiv trag u istoriji srpske naučne misli”, zaključila je Jelena Makević.