Ko se doseljava, a ko se vraća u Srbiju

U Srbiji živi gotovo milion osoba doseljenih iz inostranstva, koji čine četrnaest procenata stanovništva naše zemlje, a podaci izvedeni iz poslednjeg popisa stanovništva govore da je broj imigranata u našoj zemlji (646.888) više nego dvostruko veći u odnosu na broj povratnika iz inostranstva (294.431). Bivše države SFRJ su zemlje iz kojih je doseljen najveći broj imigranata, dok se u novijem talasu imigracije 2022. naša zemlja pozicionirala kao važna destinacija za imigrante iz Ruske Federacije. S obzirom na to da su Nemačka i Austrija tradicionalno višedecenijske zemlje emigracije srpskog stanovništva, ne čudi podatak da su to države iz kojih se najveći broj stanovnika vratio u Srbiju, govore podaci iz upravo objavljene publikacije Republičkog zavoda za statistiku (RZS) „Srbija kao odredište: ko se doseljava, a ko se vraća”, koju potpisuju dr Vesna Lukić i dr Suzana Lović Obradović.

Kako navode autorke ove studije, preovlađujući razlozi imigracije i povratka stanovništva su porodični – brak, odnosno formiranje ili spajanje porodice. Za povratnike iz inostranstva, nakon porodičnih i poslovnih razloga, na trećem mestu je povratak nakon sticanja penzije. Imigranti kao vodeće razloge za doseljavanje u Srbiju navode porodične razloge, prinudno preseljenje i nastanjenje.

U skici za profil prosečnog povratnika nalazi se muškarac star 70 i više godina, koji je u braku i ima završenu srednju školu. On danas živi u regionu Južne i istočne Srbije, a pre povratka boravio je u Nemačkoj. U Srbiju se vratio u periodu od 2011. do 2022, što je motivisano porodičnim razlozima. S druge strane, prosečan imigrant je ženskog pola koji danas živi u gradskom naselju Vojvodine i u Srbiju se doselio iz jedne od bivših republika SFRJ u periodu od 1991–2000. Ona živi u našoj zemlji više od tri decenije i danas je penzionerka. U popisnoj metodologiji povratnici se definišu kao osobe koje su rođene u Srbiji, boravile određeni period u inostranstvu i vratile se u zemlju, dok su imigranti oni koji nisu rođeni u našoj zemlji, već su se u nju doselili.

„Prema podacima Popisa stanovništva iz 2022. godine, u našoj zemlji je registrovano 646.888 imigranata. Njihova raspodela po regionima pokazuje da im je za naseljavanje najprivlačnija Vojvodina, a najmanje privlačan region Južne i istočne Srbije. U svim regionima imigranti više gravitiraju ka gradskim naseljima, a njihov najveći udeo zabeležen je u Beogradu, zatim u regionima Južne i istočne Srbije i Vojvodine, a najniži u Šumadiji i zapadnoj Srbiji. Najveći broj imigranata registrovan je u Novom Sadu (80.063 osoba), nakon koga slede beogradske opštine Novi Beograd (37.720), Zemun (37.174), Palilula (25.790) i Čukarica (24.649). Nasuprot tome, populaciono najmanja opština u Srbiji – Crna Trava – ima svega 18 imigranta, dok opštine na jugu zemlje poput Gadžinog Hana (90), Babušnice (122), Medveđe (140) i Bosilegrada (144) takođe imaju mali broj imigranata”, navode autorke studije.

Posmatrano prema zemljama polazišta, najveći broj imigranata čine državljani iz zemalja bivše SFRJ (552.781 osoba), što predstavlja 85 odsto od ukupnog broja imigranata. Proces doseljavanja ovog stanovništva bio je intenzivan tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji, koja su pokrenula masovni priliv izbeglica. Među njima su preovladavali Srbi iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Podaci popisa stanovništva iz 2011. pokazali su da je u Srbiji tada živelo 277.890 osoba, koje su se izjasnile kao prisilni migranti sa prostora bivših republika SFRJ. Podaci govore da je čak 70 odsto prisilnih migranata sa prostora Bosne i Hercegovine 2011. živelo u gradskim naseljima, pa možemo smatrati da oni i danas doprinose koncentraciji imigrantske populacije u gradovima. Ovakav razmeštaj i gravitacija prema gradskim naseljima posledica je činjenice da je 80 odsto izbeglica iz Bosne i Hercegovine i pre rata na prostoru bivše zemlje živelo u gradskim naseljima. Na drugom i trećem mestu po brojnosti imigrantske populacije su Nemačka (21.591) i Ruska Federacija (12.401). Prema podacima zvanične statistike, koju prikuplja MUP Srbije, tokom 2023. u Srbiju se doselilo 41.644 osoba iz Ruske Federacije, a nešto više od polovine imigranata iz ove zemlje nastanilo se u Beogradu.

Najveći broj povratnika iz inostranstva, prema podacima iz 2022. godine, a uključujući i osobe koje su se vratile iz bivših republika SFRJ, popisan je u Novom Sadu (14.616). Na drugom mestu je Novi Beograd (13.815), a sledeća tri mesta takođe zauzimaju gradske opštine Beograda: Voždovac (9.144), Čukarica (8.948) i Zvezdara (8.467). Međutim, relativne vrednosti, odnosno udeo povratnika u ukupnom stanovništvu u 2022. godini daju potpunu drugačiju sliku i omogućavaju uporedivu analizu između opština, bez obzira na njihovu populacionu veličinu. Ovi podaci govore da u opštini Malo Crniće nešto manje od petine stanovništva čine povratnici, sledi Petrovac na Mlavi (14,6 odsto), Golubac (13,7 odsto), Negotin i Svilajnac (13,4 odsto).

Podaci takođe govore da je najveći broj povratnika u Srbiju došao iz Nemačke (54.945), na drugom mestu po brojnosti su povratnici iz Austrije (32.992), dok je Švajcarska na trećem mestu sa 20.370 povratnika. Iz ove tri države vratilo se nešto više od trećine osoba, dok se iz bivših jugoslovenskih republika vratilo 68.985 osoba, što čini nešto manje od četvrtine ukupnog broja povratnika. Najbrojniji su povratnici iz Bosne i Hercegovine (19.853), zatim iz Hrvatske (17.722), Crne Gore (14.152), Slovenije (11.137), najmalobrojniji su iz Severne Makedonije (6.122).

Ključni momenti za obim povratne migracije

Podsećajući da su najznačajniji talasi iseljavanja iz zemlje započeli tokom šezdesetih i sedamdesetih godina, penzionisanje brojne generacije „bejbi bumera”, rođene između 1947. i 1956. godine, koja je u velikom broju emigrirala radi privremenog zapošljavanja u inostranstvu, ključni je momenat koji je uticao na obim povratne migracije u Srbiju. Sledeći važni momenat je 2007. godine, kada je potpisan Zakon o sporazumu između naše zemlje i Evropske zajednice o readmisiji lica koja nezakonito borave, a zatim i 2012, kada su države članice EU Srbiju stavile na listu „bezbednih zemalja”, čime je pojednostavljena i ubrzana procedura povratka tražilaca azila u našu zemlju. Zahvaljujući Sporazumu o readmisiji, više od 100.000 osoba vraćeno je iz EU u Srbiju, što je doprinelo značajnom porastu broja povratnika. Treći važan momenat za povratak je izbijanje pandemije virusa korona u martu 2020, kada je za samo dva meseca preko 400.000 građana Srbije ušlo u zemlju. Iako su mnogi planirali povratak u inostranstvo, deo njih je nastavio da boravi u svojoj zemlji, a istraživanja pokazuju da je za skoro trećinu povratnika razlog povratka bio neizvestan radni status i finansijski problemi, poput gubitka posla, smanjenja prihoda, prinudnih odsustava ili nestabilnih uslova zaposlenja u zemljama u kojima su boravili.