Nezdrav vazduh iznad Obrenovca

Prema podacima međunarodnog istraživačkog centra EMBER, Srbija je tokom 2024. godine proizvela oko 63 procenta svoje električne energije – iz uglja. Manje upućenima ovaj podatak možda i ne znači mnogo, ali ako se ima u vidu da su po proizvodnji takozvane najprljavije struje ispred naše zemlje samo Bocvana, Mongolija, Južnoafrička Republika i Indija, onda se valja zabrinuti.

Mada zvaničnih podataka nema, izvesno je da bi beogradska opština Obrenovac zauzela visoko mesto na zamišljenoj listi najzagađenijih lokaliteta na kugli zemaljskoj jer se iz postrojenja termoelektrana „Nikola Tesla” u vazduh svakodnevno emituju zagađujuće čestice od kojih ljudi obolevaju.

Inače, većinu preostale električne energije Srbija proizvodi iz hidroelektrana, dok su udeli gasa i vetra mnogo manji, a solarna energija jedva je primetna sa 0,1 odsto udela. I, kako navode istraživači sa specijalizovanog portala „Klima 101”, ova slika energetskog miksa u Srbiji je stabilna već decenijama. Sagorevanje uglja izvor je oko dve trećine naše proizvedene struje, zbog čega se naša zemlja nalazi u vrhu Evrope i po emisiji gasova staklene bašte po jedinici struje.

Takođe, navodi se da Srbija ozbiljno kaska za zemljama u regionu koje su uveliko pokrenule proces tranzicije i napuštanja uglja, kao što su Rumunija, Grčka ili Severna Makedonija.

„Na poslednjoj aukciji, Ministarstvo rudarstva i energetike dodelilo je 645 megavata novih kapaciteta vetra i solara, dok je plan da se kroz aukcije na ovaj način do kraja 2026. dodeli ukupno 1.300 megavata ovih izvora... Ukoliko se ovi planovi ostvare, i Srbija bi konačno mogla da se priključi rastućoj grupi zemalja koje su uveliko zagazile u dug proces energetske tranzicije i napuštanja uglja”, navode analitičari portala „Klima 101”.

Svaki korak u smanjenju naše zavisnosti od uglja je važan, ne samo zbog smanjenja naših emisija gasova takozvane staklene bašte, već i zbog činjenice da je ugalj dominantan zagađivač našeg vazduha, naših voda i zemljišta.

Primarijus dr Elizabet Paunović, penzionisana direktorka Evropskog centra za životnu sredinu i zdravlje Svetske zdravstvene organizacije (SZO), potvrđuje da kvalitet vazduha oko nas može značajno da utiče na naše zdravlje i kvalitet života.

Ona podseća da je Međunarodna agencija za ispitivanje raka klasifikovala zagađen ambijentalni vazduh i unutrašnje sagorevanje uglja kao dokazane izazivače kancera kod ljudi, pored produkata sagorevanja dizel-motora, koje je takođe klasifikovala kao izazivače.

Takođe, ona potvrđuje da su stanovnici zemalja zapadnog Balkana, uključujući i našu zemlju, izloženi najvišim koncentracijama zagađujućih materija u vazduhu u Evropi.

‒ Prema proceni Vlade Republike Srbije iz Programa zaštite vazduha u Republici Srbiji za period 2022–2030. godine sa akcionim planom, procenjuje se da daleko najnegativniji uticaj na zdravlje imaju suspendovane mikročestice, poznate kao PM 2,5, sa 9.773 procenjene prevremene smrti godišnje samo zbog ove komponente zagađenja. Podaci vlade iz ovog dokumenta ukazuju i da je usled izlaganja PM 2,5 izgubljeno više od dva miliona radnih dana na godišnjem nivou ‒ navodi Paunovićeva.

Raspoloživi podaci govore da je sagorevanje fosilnih goriva glavni izvor PM 2,5 čestica na otvorenom i daje najveći pojedinačni doprinos prevremenoj smrtnosti povezanoj sa zagađenjem vazduha u Srbiji... Ovo je uglavnom posledica upotrebe uglja u svim sektorima, koji je sam odgovoran za 26 odsto od svih prevremenih smrti izazvanih PM 2,5 česticama, objašnjava primarijus dr Elizabet Paunović.

‒ Stalan porast broja stanovnika u Beogradu, uz izgradnju stambenih objekata koji se greju na fosilna goriva, prisutne termoelektrane na ugalj u beogradskoj opštini Obrenovac, blizina Železare u Smederevu i pogona naftne industrije u Pančevu, ali i razvoj saobraćaja sa velikim brojem starih vozila, nehigijenske deponije otpada i njegov transport uz spaljivanje otpada i spaljivanje kablova i guma, ali i spaljivanje poljoprivrednih kultura i emisije prouzrokovane samim poljoprivrednim aktivnostima, kao i intenziviranje drugih industrijskih aktivnosti doveli su u Beogradu do visokog stepena zagađenja vazduha ‒ zaključuje dr Elizabet Paunović.

Nevidljive i opasne

Oznaka za zagađujuće čestice u vazduhu prečnika 2,5 mikrometara je PM 2,5. Zato što su tako male zovu se i fine čestice. Nevidljive su golim okom i dolaze iz više izvora kao što su strujna postrojenja, toplane, individualna ložišta (ugalj – kao najgora vrsta čvrstog goriva), motorna vozila, avioni, gorenje drveta, šumski požari, paljenje njiva, vulkanske erupcije i peščane oluje. Dugotrajna izloženost finim česticama, recimo nekoliko godina, povećava smrtnost izazvanu kardiovaskularnim oboljenjima u mnogo većoj meri nego izloženost od nekoliko dana i takođe smanjuje životni vek populacije za nekoliko meseci do nekoliko godina.