Temački manastir Svetog Đorđa

Među sakralnom objektima okoline Pirota, posebno južne podgorine Stare planine, nizom osobenosti i kulturno-istorijskim značajem ističe se manastir Sveti Đorđe, poznat i pod nazivom Temac, koji potiče od istoimenog sela, kraj kojeg se nalazi, odnosno tvrđave Temac, čiji se ostaci i danas zapažaju. Od Pirota, na putu za Kalnu i Knjaževac, udaljen je 18 kilometara, a od Kalne 22 kilometra. Od Temske je udaljen manje od tri kilometra. Pored manastira je lokalni put koji vodi od Pirota do sela Topli Do, odakle je, preko Dugog bila, moguć uspon na Midžor, najviši vrh Stare planine. Rečno, dolinsko i planinsko okruženje čine manastir Temac slikovitim, tihim i od davnina prepoznatljivim. Podignut je u levom, niskom priobalju reke Temštice, koja predstavlja donji deo toka Visočice, desne pritoke Nišave. Lako pristupačan, manastir posvećen Svetim Đorđu dobro je posećen, posebno za vreme verskih praznika i crkvene slave Đurđic, koja se obeležava 16. novembra. Manastir posvećen Svetom Đorđu pripada Niškoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve. Godine 1948. proglašen je spomenikom kulture, a 1983. spomenikom kulture od velikog značaja.

Prvu manastirsku crkvu, podignutu u 14. veku na mestu starijeg sakralnog objekta iz 11. veka, sagradila su braća Dejanović, Jovan, Dragaš i Konstantin, sestrići srpskog cara Dušana Silnog, predstavnici srpske vlastele. Kako je ovaj objekat za vreme viševekovne vladavine Turaka više puta skrnavljen i pustošen, u 16. veku, prema nekim nalazima 1575. godine, sagrađena je sadašnja crkva, koja je freskama oslikana godinu dana kasnije. Za građevinski materijal korišćeni su lomljeni kamen i belutak, najverovatnije iz korita i doline Temštice. Za pokrivanje crkve korišćene su tanke kamene ploče od škriljaca, kakvim su pokrivane i brojne kuće u staroplaninskim selima.

Crkveni drveni trem, kao vrsta spoljne priprate, potiče iz 1928. godine, s namerom da zaštiti ukrase na fasadi prave priprate. Pravougaona priprata dozidana je i oslikana 1654. godine. U njoj su scene iz legende o životu Svetog Đorđa, kome je u Srbiji posvećen veći broj crkava. Ima poluobličasti svod, nešto viši od krova trema. Objekti manastirskog kompleksa (crkva, zvonik, konaci, monaški grobovi, česma, bunar, ogradni zid, cvetne aleje, popločane staze) skladno se uklapaju u prostor koji se s bujnog zelenila planinske padine spušta ka Temštici.

Crkva Svetog Đorđa ima graditeljske odlike uprošćene verzije moravske škole. Ima osnovu trikonhosa, polukružnu apsidu i dve polukružne pevnice. Nad centralnim delom crkve diže se osmougaona kupola. Najobimniji radovi na obnovi manastirskih zdanja obavljeni su između 1699. i 1703. godine. Crkva manastira Svetog Đorđa, patrona ovog hrama, skromnih je dimenzija: dugačka je samo 19 metara, široka šest i visoka devet metara. Ikonostas u duborezu postavljen je 1735. godine, ali je kao i crkva stradao, te je kompleks oživeo 1836. godine. U vreme Oktobarske revolucije u Rusiji, u manastir je došlo i tu izvesno vreme živelo oko 40 monahinja, koje su donele brojne crkvene relikvije.

Iako dosta perifernog položaja u odnosu na prometnije puteve i veća naselja, manastir Svetog Đorđa pominje se u većem broju stručnih i naučnih članaka i knjiga. Bogatstvo literature potvrđuje i jedna doktorska disertacija posvećena freskama, kao posebnom obeležje crkve. Ističu se scene Uspenja Bogorodice, Strašni sud, Polaganje Isusa Hrista, legende o životu Svetoga Đorđa i druge. Starija freskoslikarska dela, na zidovima oltarskog prostora, u centralnom delu hrama i na zidu priprate, potiču iz 1576. godine, a novija iz 1654. nalaze se na zapadnom zidu naosa i u priprati.

Manastir posvećen Svetom Đorđu ima tri konaka, lepo uređeno i održavano dvorište i monaško groblje. U drugoj polovini 19. veka ovde je radila manastirska škola, jedinstvena u ovom delu staroplaninskog prostora, koja ga čini značajnim prosvetiteljskim centrom. Posle Drugog svetskog rata, u manastirskim konacima deo letnjeg raspusta provodili su učenici osnovnih i srednjih škola iz Pirota i okoline.

Stevan M. Stanković,

Beograd