U središtu praistorijske „industrije“

Pločnik – veliko neolitsko naselje koje je otkriveno još davne 1927. godine kada je Miodrag Grbić, kustos Narodnog muzeja u Beogradu, nedaleko od Prokuplja, na trasi železničke pruge prema Kuršumliji, obavio prva iskopavanja – ponovo je predmet interesovanja naučne i stručne javnosti. Povod su novi nalazi prilikom iskopavanja koje su ove godine sproveli arheolozi Dušan Šljivar i Julka Kuzmanović-Cvetković, kustos Topličkog muzeja. Reč je o vinčanskoj kulturi i vremenu mlađeg kamenog doba od 5500. do 4800. godine pre nove ere.

Od prvih iskopavanja do danas pronađeno je mnogo posuđa od keramike, oruđa i predmeta od kamena i bakra koji dokazuju visok stepen kulture i razvijenosti metalurgije.

Civilizacijski pomak

Ono što ga razlikuje od sličnih mesta jeste količina bakarnih predmeta otkrivenih u tzv. ostavama. Naselje je neolitsko po tome što je glavno oruđe od glačanog kamena, stanovnici se bave poljoprivredom, ali ima i tragova koji ukazuju na bavljenje metalurgijom: komadi ruda malahita i azurita, predmeti od bakra, komadi polomljenih predmeta... Pretpostavljalo se da su pronađene „ostave“ bakarnih predmeta iz kasnijih vremena, a da su ukopane u neolitski sloj, što je demantovano iskopavanjima sprovedenim od 1996. do 2008. godine. Zato se datum početka korišćenja bakra pomera za 500 godina ranije u odnosu na do sada utvrđeno vreme u svetskoj istoriji.

Površina naselja je ogromna za to doba i sačinjena je od nekoliko manjih celina. Sa tri strane je omeđeno rekama – na jugu Toplicom, na zapadu Paljevskim potokom i na istoku Backom rekom. Okvirnim merenjima utvrđeno je da se prostire na oko 110 hektara površine, što znači da je, i poredeći ga sa današnjim urbanim naseljima, to bio veliki kompleks.

Ono što nas u ovom času najviše interesuje jesu nedavno otkrivene peći za koje se pretpostavlja da su služile za topljenje metala. Time stižemo do velikog otkrića u razvoju civilizacije, jer se do sada verovalo da su se naši preci u to doba bavili samo stočarstvom i ratarstvom.

Nedostaju samo mehovi

(/slika2)Dve do sada otkrivene peći su kvadratne, napravljene od zemlje, i nalazile su se u uglovima većih građevina. Planovi tih građevina otkrivenih 2007. i 2008. godine gotovo je identičan: obe imaju te kvadratne peći, uz koje su pronađene duvaljke od pečene zemlje, a nedostaju im samo mehovi. U zemljanom sloju je pronađeno nekoliko bakarnih limova, što ukazuje na intenzivnu proizvodnju. Još nisu pronađeni kalupi i odbačena zgura.

Još jedna zanimljivost upućuje na razvijenu metalurgiju: takozvane metalurške jame, bez arheološkog materijala, ogromnih dimenzija, prečnika otvora osam i dubine 2,5 metara. U njima su pronađeni gar i pepeo koji su produkt potpunog sagorevanja na visokoj temperaturi, i njihov sastav dokazuje da se tu topio bakar!

Dosadašnji nalazi bakarnih oruđa i peći dokazali su da su rudarstvo i metalurgija ovim otkrićem pomereni za 500 godina ranije, u starije doba vinčanske kulture. Time je tek otvoren put za veliki posao da se dokumentovano dokaže aktivnost pločničkih „rudara i metalurga“.

U narednim iskopavanjima arheolozi očekuju pronalaženje sirovinske baze za Pločnik, koja je svakako u blizini. Idući za kamenom za obradu, nekadašnji stanovnici su verovatno pronašli ležišta azurita i malahita, ruda živih boja koje se tope na 700 stepeni Celzijusa. Takvih ležišta ima uz Toplicu, uz Banjsku reku i Kosanicu.

Donedavno je u istoriji i arheologiji Pločnik bio poznat prvenstveno po keramici i donekle po figuralnoj plastici, a od sada se sa sigurnošću može svrstati i izučavati kao centralno naselje južne vinčanske kulture, koje poznaje serijsku proizvodnju masivnih bakarnih oruđa. Ujedno se pomera i vreme nastanka vinčanske kulture sa četvrtog na čak šesti milenijum pre nove ere. Time Pločnik postaje najstarije mesto na svetu u kojem je, može se slobodno reći, započeta metalurgija, a samim tim i industrijska proizvodnja.

-----------------------------------------------------------

Vozom „Romantika“ kroz Toplicu

Preduzimljivi direktor hotela „Planinka“ iz Kuršumlijske banje namerava da od proleća 2009. godine povede vozom „Romantika“, prugom uskog koloseka, turiste i goste hotela od Prokuplja, preko Pločnika i Kuršumlijske banje, do Đavolje varoši. Da spoji ugostiteljstvo i turizam. Time će zainteresovani u jednom danu moći da vide prirodne i istorijske lepote ovog dela Toplice, kao i da obiđu svetsko metalurško čudo – Pločnik.