Baskija ima o čemu da priča

73. SAN SEBASTIJAN

Dubravka Lakić

San Sebastijan – Bilo je to negde krajem devedesetih godina prošlog veka kada sam u Donostiji, kako se na euskari zove ovaj prelepi grad San Sebastijan, i lično iskusila šta znače dimne bombe, suzavac, trčanje po uskim uličicama starog grada i policijske trupe u nekakvim gumenim odelima i maskama na licu. ETA je tada još bila aktivna, ali tada još uvek naivnim filmofilima i još naivnijim britanskim i nemačkim turistima to baš i nije dopiralo do svesti, ali, evo, posle toliko godina retroaktivno osvešćenje stiže i kroz susret sa takmičarskim filmom „Duh u bici/Ona hoda u tami” („Un fantasma en la batalla/She Walks in Darkness”) španskog reditelja Augustina Dijaza Janesa, u svetskoj distribuciji „Netfliksa”.

Baskija ima šta da priča, duga je i dramatična istorija ove španske (delom i francuske) oblasti uvek željne samostalnosti, pa i otcepljenja, što je transformacijom dela studentske organizacije, koja se borila protiv diktature Franka i za očuvanje baskijske kulture, rezultiralo i osnivanjem organizacije „Euskadi Ta Askatasuna” (u značenju „Baskijska domovina i sloboda”) ili skraćeno ETA, koja je još 1959. postala i do proglašenja primirja i totalnog razoružanja (tek) 2017. godine ostala zapamćena kao oružana, levičarska, nacionalistička, separatistička i što je najgore – kao često nemilosrdna teroristička organizacija sa više od 800 žrtava i na hiljade ranjenih.

I o tome priča Janesov film, izvrsno režiran, sjajno glumljen i arhivskim materijalima na pravim mestima upotpunjen. I to iz vizure nikad otkrivene „krtice” (verovatno jedne od mnogih infiltriranih u redove članova ETA) – Amaje, mlade pripadnice Civilne garde, koja je više od 10 godina kao tajni agent provela sa terorističkom grupom i bila zadužena za pronalaženje skrovišta koja su korišćena za oružje i čuvanje otetih na području od San Sebastijana i bliskog juga Francuske. Film je detaljno inspirisan najvećom tajnom operacijom protiv ETA, koja je označila prekretnicu u borbi protiv terorizma u Španiji i zasnovan je na istorijskom, političkom i društvenom kontekstu devedesetih i dvehiljaditih godina i baskijske oblasti i cele španske zemlje. Glumica Susana Abaitua je u ulozi Amaje jednostavno fantastična. I ovaj film nije za propuštanje.

Posle uvida u najnoviju baskijsko-špansku filmsku produkciju, koja na 73. SSIFF u glavnom takmičarskom programu blista kroz filmove poput „Maspalomasa”, „Nedeljom”, „Duh u bici/Ona hoda u tami”, ali i kroz „Karmele”, može se sa sigurnošću reći da je ova, koliko do juče skromna, kinematografija doživela sada pravi bum. Kao što već rekoh, ima Baskija o čemu da priča, a ima i veliki i scenaristički i rediteljski i glumački potencijal. I pomenuti film „Karmele” Asijera Altune je tematski zanimljiv i bitan. Ovo je baskijska priča koja počinje 1937. godine kada je u Španiji izbio građanski rat, a Karmele zajedno sa svojom porodicom bila prinuđena da beži u Francusku, gde će s njom kontaktirati baskijska kulturna ambasada u egzilu. Ta „ambasada” koristi muziku i ples u borbi protiv rata i Karmele će tamo pronaći svoju ljubav u vidu profesionalnog trubača, otići sa njim u Venecuelu i vratiti se u rodni San Sebastijan kako bi povratila sve oteto.

Asijera Altune vodi ovu svoju filmsku priču od perioda kada su Frankove vlasti zabranile baskijskim ribarima ribolov u moru, a ta priča svoje utemeljenje ima i kroz autobiografski roman Kirmena Uribe „Vreme je da se zajedno probudimo”. I u romanu i u filmu ribareva kćerka Karmele nikada ne okleva da se bori da povrati svoju slobodu, svoj identitet i svoj način razumevanja sveta. Bila je hrabra žena koja je odlučila da se suoči sa ratom i fašizmom, ali ne oružjem, već kroz kulturu i obrazovanje. I zato priča o Karmele govori mnogo o baskijskim bakama i dekama, o ženama i muškarcima koji su se borili da očuvaju slobodu, svoju kulturu i kolektivni opstanak. Jasno je da je autor Altune želeo da sa gledalištem podeli taj svoj osećaj pripadnosti, posvećenost sećanju i borbu za očuvanje onoga što čini baskijsku zajednicu jedinstvenom.

Godina je 1945, Hitler je mrtav i Drugi svetski rat se bliži kraju. Saveznici su uhapsili nekoliko ličnosti iz nacističke visoke komande i među njima jezivo harizmatičnog Hermana Geringa, u gabaritnom tumačenju Rasela Kroua i to u filmu „Nirnberg” američkog scenariste, producenta i reditelja Džejmsa Vanderblinta, koji se takmiči za „Zlatnu školjku”.

Tu je i američki potpukovnik Daglas Keli (Rami Malek), vojni psihijatar, pozvan da proceni stanje nacističkih zarobljenika i dobije priliku da psihološki definiše zlo, ali će se iz dana u dan nalaziti u složenoj bici umova sa Hermanom Geringom, Hitlerovom desnom rukom i jednim od najstrašnijih ljudi na svetu. Film traje 150 minuta i vredi ga gledati...