Pravda za građanina Slobodana Jovanovića

Usred našeg uzbudljivog javnog života, u kome nikako da se oslobodimo sudbinskih, nacionalno-teritorijalnih pitanja i okrenemo "malim", svakodnevnim temama, mnoge je iznenadila vest da je sudski rehabilitovan Slobodan Jovanović. Zašto su vodeći mediji to objavili kao jednu od najvažnijih vesti? Kome je danas potrebna rehabilitacija Slobodana Jovanovića?

Pomislićemo da, i bez sudske rehabilitacije, najpovršniji čitaoci novina već znaju da je reč o jednom od najznačajnijih pisaca na srpskom jeziku u 20. veku, iza koga je ostalo izuzetno, ogromno delo. Lik Slobodana Jovanovića, uostalom, već imamo na novčanici od 5.000 dinara (koju, istina, svi nemamo baš često priliku da vidimo). Kada to znamo, šta uopšte može da znači to što je Okružni sud u Beogradu 26. oktobra 2007, na osnovu zakona o rehabilitaciji usvojenog u Skupštini Srbije 17. aprila 2006, junački, skoro 20 godina posle pada Berlinskog zida, poništio presudu Vojnog veća Vrhovnog suda FNRJ od 15. jula 1946? Da podsetimo, tom presudom je Slobodan Jovanović osuđen, zbog "ratnih zločina", "izdaje" i "saradnje sa okupatorom", na 20 godina robije sa prinudnim radim, 10 godina gubitka političkih i pojedinih građanskih prava, konfiskaciju celokupne imovine i na gubitak državljanstva.

Premijer sputava četnike

Pitaćemo se kakav je smisao ove zakasnele sudske odluke kada svi dobro znamo da je Slobodan Jovanović, kao patriota, antifašista i "zapadnjak", 27. marta 1941. godine učestvovao u puču kojim su srpske političke elite, u trenutku najveće moći Nemačke i Italije, kada su Staljin i Tito bili Hitlerovi politički partneri, stale na stranu antifašizma i usamljene Velike Britanije. Posle invazije fašističkih sila na Jugoslaviju, Slobodan Jovanović je bio potpredsednik i predsednik emigrantske, legalne jugoslovenske vlade, članice antifašističke koalicije. U toj vladi ministar je, međutim, bio i Draža Mihailović, i Jovanović mu je do kraja pružao punu podršku. Zbog toga je 1946. godine i osuđen. On je, kao premijer, nalagao Mihailoviću da, u uslovima genocida nad srpskim narodom na okupiranim teritorijama, ne izaziva nova stradanja, nego da čeka neminovan dolazak zapadnih saveznika. I u krugu De Golovih saradnika razmišljalo se na takav način, ali u Jugoslaviji su Titovi partizani tu taktiku učinili nemogućom. Kada su počeli obračuni između partizana i četnika, Jovanović je bez uspeha zahtevao od Britanaca da iskoriste svoj uticaj i nateraju pripadnike dva pokreta da prekinu sa, kako je pisao, "građanskim", "bratoubilačkim ratom".

Da li su ove činjenice o Slobodanu Jovanoviću zaista tako dobro poznate? Nema sumnje da se, na naš prvi pomen Draže i Tita, podiglo mnogo obrva, i da se svaki čitalac neće složiti čak ni sa ovako svedenim tumačenjem događaja. U Srbiji još nema ni osnovnog konsenzusa o činjenicama i zbivanjima koja su dovela do sudske osude Slobodana Jovanovića.

Vreme je da se pošteno prizna i da ogromna većina onih "najpovršnijih čitalaca novina" sa početka ovog teksta u stvari nikada nije čula za Slobodana Jovanovića, ili da o njemu ima tek po neku, maglovitu predstavu. Potpisnik ovih redova može da posvedoči da se, među stotinak novoupisanih studenata sociologije na beogradskom Filozofskom fakultetu, iz godine u godinu, na pitanje "Ko je bio Slobodan Jovanović", podignu samo jedna ili dve ruke. Čak ni među "brucošima" na istoriji, kojih je nešto više, broj onih koji ponešto znaju o jednom od najvećih srpskih istoričara nije mnogo veći. Šta onda da se očekuje od običnog, dobronamernog čitaoca novina i gledaoca televizije? Tamo gde vladaju strasti i neznanje moguće su različite manipulacije. I zato, da li se zaista može reći da je sudska rehabilitacija Slobodana Jovanovića izlišna?

Delu Slobodana Jovanovića rehabilitacija nije potrebna. Okružni sud u Beogradu nije pozvan da sudi o njegovim istoriografskim, politikološkim i sociološkim studijama, pravnim raspravama i književnim kritikama. Vrednost Tukididove Istorije Peloponeskog rata ne zavisi od razloga zbog kojih je veliki istoričar bio proteran iz Atine. Uostalom, čak i u vreme zabrana i cenzure bilo je srpskih istoričara koji su se u napomenama svojih radova pozivali na predratna izdanja dela Slobodana Jovanovića. Uticaj njegovih knjiga na današnje pisce iz oblasti humanističkih i društvenih nauka neosporan je i lako uočljiv.

Otpor vladarskoj samovolji

Okružni sud u Beogradu rehabilitovao je, u stvari, Slobodana Jovanovića kao građanina, koji svoju dužnost prema zemlji možda nije obavljao bez greške, ali ju je sigurno ispunjavao onako kako je najbolje umeo. Nema sumnje, pogotovo kada se pogleda spisak podnosilaca zahteva za rehabilitaciju, da je postojala namera da se sa Jovanovićem rehabilituju i njegova politička uverenja. Ali ideje se, recimo to ponovo, sudski ne mogu ni zabraniti ni rehabilitovati.

Upravo kao građanin Slobodan Jovanović je, međutim, ispovedao neka uverenja koja i danas zvuče aktuelno. Pomenimo samo to da kod njega nema ni krajnosti ni fanatizma. Iako nije potcenjivao snagu iracionalnog, Slobodan Jovanović je u osnovi ostao racionalista i skeptik, svestan uslovnosti svih, pa i sopstvenih političkih projekata. Ta skepsa omogućavala mu je, opet, da sarađuje sa ljudima različitih političkih uverenja, da traga za međusobnim sličnostima, umesto za razlikama. Spremnost za kompromis nije ga, međutim, učinila nenačelnim. Tvrdio je da su načela i moral osnov politike. Patriotizam je bio jedno od takvih, stalnih Jovanovićevih načela. Ali i tu je, kao korektiv, isticao pojedinačnu ljudsku savest i odgovornost, koje u čoveku moraju da budu jače i od patriotizma. Upravo je njegov izraziti individualizam omogućavao Slobodanu Jovanoviću da, kada je to bilo potrebno, pokaže građansku smelost, i da se odupre samovolji kraljeva i diktatora, kao i bahatom nasilju velikih sila. Ta uverenja Slobodan Jovanović je ispovedao već u mladosti i njih je sledio u celoj svojoj neobičnoj političkoj karijeri, od pristupanja opozicionom krugu oko Srpskog književnog glasnika 1901. godine, pa do ulaska u ratne, emigrantske vlade Kraljevine Jugoslavije.