Nova geopolitika proširenja EU

Zoran Milivojević*

Poslednje izjave generalnog sekretara NATO-a Rutea da Rusija ostaje glavna pretnja i posle rata s Ukrajinom potvrđuju ratnu opciju koja trenutno dominira u EU i evropskom delu NATO-a u geopolitičkom i strateško-organizacionom smislu. Trenutno je to i glavni kohezioni faktor vladajućih političkih elita na tom prostoru s manjim izuzecima (Mađarska, Slovačka, političke strukture od nemačkog AFD-a do suverenističkih širom Evrope). Otvoreno je pitanje koliko takvu opciju suštinski podržava i aktuelna američka administracija predsednika Trampa imajući u vidu njegov otklon od učešća SAD u nastavku rata Zapada s Rusijom, ali i „mirnodopsku” doktrinu u pristupu globalnim odnosima na bazi prihvatanja multipolarnosti i nespornog rivaliteta s drugim silama (Kina, Rusija), kao realpolitičkog ambijenta u razvoju sadašnjih i budućih globalnih odnosa.

Ono što je indikativno iz izjave gospodina Rutea i evrozapadne većine koja je podržava jeste projekcija nove gvozdene zavese na evropskom kontinentu, koja se već formira kroz hermetička zatvaranja granica Baltika s Rusijom, Poljske s Belorusijom, izolacionističkih vojno-političkih aktivnosti prema ruskoj Kalinjingradskoj oblasti, strateških nastupa NATO-a oko Baltičkog i Crnog mora, delte Dunava, Odese, bezbednosnog kišobrana za Moldaviju i Ukrajinu…

Tvrd i u neku ruku rezolutan stav kad je reč o nepoželjnosti sadašnje političke Rusije u „objedinjenoj” Evropi kako je uža EU i evronatovska vladajuća elita danas vide, upućuje na zaključak i o geopolitičkoj intenciji da se uspostavi nova politička karta Evrope, izolovanjem Rusije i onoga što bi eventualno ostalo uz nju pored Belorusije.

Posle pada Berlinskog zida i u vreme unipolarnosti, geopolitički ciljevi Zapada u Evropi realizovali su se dominantno proširenjem NATO-a uz „asistenciju” EU. Taj mehanizam s težištem na geopolitici funkcionisao je još od „velikog praska” –proširenja EU na istok prijemom 10 novih članica 2004. godine, potom prijemom Rumunije i Bugarske 2007. i Hrvatske 2013. mimo standardnih kriterijuma EU. Tada je NATO još imao „avangardnu” ulogu, koja i dalje deluje na prostoru zapadnog Balkana preko „naprednih” kandidata Albanije i Crne Gore (članica NATO-a) za članstvo u EU. Proširenje NATO-a delimično je zaustavljeno ruskom intervencijom u Ukrajini i time je narušena dugoročna strategija nastupa na Istok sa samita NATO-a u Bukureštu 2008. Stoga sada prednost dobijaju mehanizmi EU kroz vraćanje njenoj politici proširenja i Ukrajina i Moldavija postaju prioritetni cilj u novoj zapadnoj projekciji Evrope s dominacijom geopolitike, mimo standardnih normi i procedura, nešto nalik na svojevremeni prijem Rumunije i Bugarske 2007. Dominaciju geopolitike u politici proširenja EU čini i najnovija ideja o članstvu/pristupanju u dve brzine: prvoj – uslovno članstvo bez prava glasa u odlučivanju; drugoj – članstvo s odloženim rokom i punim pravima i obavezama tek s ispunjenjem odgovarajućih geopolitičkih uslova.

Dakle, politika proširenja EU dobija novu dinamiku i sadržaj izričito na geopolitičkoj osnovi i EU zapadnim ciljevima. Uspostavljaju se novi standardi i kriterijumi. Prvi i najvažniji, bar kad je reč o vodećim činiocima EU u ovom sazivu i trenutku, jeste potpuna privrženost zapadnim standardima i vrednostima aktuelnog liberalno-demokratskog poretka zasnovanog na pravilima s jasnim ideološkopolitičkim otklonom od stranog „malignog” uticaja Rusije, Kine i dr. U ovom kontekstu, kao važan kriterijum sledi usaglašavanje sa spoljnom i bezbednosnom politikom EU, koji u osnovi znači potpuno bez rezervi prihvatanje tekuće sankcione politike prema Rusiji na bazi stava aktuelne većinske EU prema rusko-ukrajinskom ratu, njegovim uzrocima i mogućim posledicama. Ovaj kriterijum sada dominira u formi uslova i prethodnog ispunjenja, dok uslovi koji čine EU acquis (pravna tekovina EU, prava i obaveze članica, tržišna privreda i ekonomska konkurentnost) ostaju kao obaveza celokupnog pristupnog procesa. Uslovljavanje Srbije ovim kriterijumom preko blokade pristupnih pregovora (neotvaranje Klastera 3) zbog neuvođenja sankcija Rusiji najbolja je ilustracija.

Novina je i odstupanje od pravnih i principijelnih uslova koji podrazumevaju tretman kandidata i pravno prostiranje pravne tekovine EU. U međunarodnopravnom smislu i prema Lisabonskom ugovoru/ustavu EU nove članice EU mogu biti samo suverene države s punim međunarodnopravnim subjektivitetom u međunarodno priznatim granicama. Izuzetak već čini Kipar, koji je prihvaćen bez kontrole značajnog dela teritorije pod turskom okupacijom, ali se tretira kao suverena država, punopravna članica OUN, u međunarodno priznatim granicama.

Tim povodom zauzet je stav u EU da se taj slučaj ne može ubuduće ponavljati, te ostaje pitanje kako će se uspostaviti pregovarački okviri za Ukrajinu i Moldaviju i primeniti prostiranje na celu teritoriju tih država koje ne kontrolišu delove teritorija. U slučaju Ukrajine postoji i problem verifikacije vladavine prava, demokratskih institucija, ljudskih prava, sa pravno-političkim sistemom koji funkcioniše isključivo u ratnom režimu, kada je redovni političko-pravni sistem suspendovan počev od izbornih i drugih ciklusa.

Za Srbiju je ova tema posebno važna zbog njenog „teritorijalnog” uslova KiM. Sada kad se otvaraju pitanja Ukrajine i Moldavije s teritorijalnim problemom i geopolitičkim prioritetom uz presedane mogu se očekivati dalja odstupanja od pravnih normi i političkih principa uz čak moguć povratak EU na kiparski model s geopolitičkim „obrazloženjem”.

Srbiju, međutim, opterećuje činjenica o priznanju „Kosova” 22 od 27 članica EU i uslovljavanje prijema Srbije prihvatanjem tzv. realnosti. Ali je međunarodnopravni status KiM posle agresije NATO-a određen obavezujućom Rezolucijom 1244 SB OUN, koja potvrđuje međunarodno priznate granice Srbije sa KiM u njenom sastavu, što je i ustavna kategorija Srbije i ključna osnova njenog međunarodnog položaja i postavljanja u spoljnim odnosima uključujući i EU, što je nezaobilazno u projekciji politike proširenja EU i na Srbiju, ukoliko EU na to računa.

*Diplomata u penziji