Zarobljenici nacionalne države

„Srbija ustupila gas Sarajevu”, „članovi Vlade Hrvatske na proslavi ’srpskog Božića’ u Zagrebu”, „Ljubljana blokirala pregovore Hrvatske s EU”... Da li ove tri, nasumce izabrane, skorije vesti, svedoče o promenama u odnosima između nekadašnjih država-članica SFRJ? Površan pogled utvrdiće da se teško može govoriti o dubljim promenama: uz „pozitivne” primere (pri čemu se onaj „božićni” već ustalio), pojavljuje se i izrazito negativan (a i taj predstavlja samo jedan od niza „incidenata” koji se, u vezi s međudržavnom granicom, periodično događaju između dva najbliža saveznika u ratovima tokom devedesetih godina prošlog veka). Zbog čega se, dakle, odnosi između nekadašnjih delova jedinstvene države, ni posle dvadesetak godina, ne mogu normalizovati (kao između Nemačke i Francuske, što se često navodi, ali i između Jugoslavije i Nemačke, što bi mogao biti bliži primer). I to ne samo odnosi između u ratu suprotstavljenih strana – Srbije i Hrvatske npr. – nego i između saveznika: Srbije i Crne Gore, ili Slovenije i Hrvatske?

Uz neizbežna uprošćavanja, odgovor na postavljeno pitanje dosta je jednostavan (što nimalo ne olakšava rešavanje praktičnih problema, kao što će se videti). Pre svega, mora se napraviti razlika između ratova koji proizlaze iz funkcionisanja (nacionalnih) država i onih koji proizlaze iz njihovog konstituisanja. Država počiva na kontroli resursa – stanovništva i teritorije – koje nadzire putem aparata prisile i administracije i iz kojih ubira poreze. Radi sticanja ili održavanja resursa, države su u međunarodnoj areni nužno u konkurentskom odnosu, koji povremeno prerasta u ratne sukobe. Jedan od ciljeva za formiranje Evropske unije (pored nužnog proširivanja političkih okvira radi zadovoljavanja potreba nastajućeg transnacionalnog kapitala) bio je upravo obuzdavanje potencijala za sukobe koji proizlaze iz samog načina funkcionisanja nacionalnih država.

Sasvim je druga stvar kada je u pitanju stvaranje nacionalne države, jer ono sadrži dodatne činioce: ne samo snažnu nacionalnu mobilizaciju, koja se postiže prvenstveno tako što se „drugi” prokazuje kao „neprijatelj” (reč je o mehanizmu tipičnom za sve ratove) nego se dvojstvo mi/oni (kao bazična moralna dihotomija – dobro/zlo itd.) ugrađuje kao ključna legitimacijska dimenzija vlasti. Formirana na krilima nacionalne mobilizacije vlast se predstavlja kao konačni zastupnik apsolutnog dobra, nacije zaštićene državom i zbog toga mora kontinuirano da održava postojanje spoljašnjeg neprijatelja. Unutrašnja dinamika nacionalne legitimacije pojačava se spoljašnjom, jer se identičan proces odvija u državi koja je bila doskorašnji ratni suparnik, pa se prekid ratnih dejstava vidi kao primirje, a ne konačan mir.

Na prostoru nekadašnje Jugoslavije proces konstituisanja nacionalnih država još nije završen (za Albance, Bošnjake-Muslimane, Makedonce, Srbe), pa je nacionalna mobilizacija neizbežan deo legitimacije vlasti („zaštita teritorijalnog integriteta” u Srbiji se, npr., nužno javlja kao mobilizacijski argument političke elite) pri čemu se isto tako neizbežno pojačava analognom spoljašnjom („neprijateljskom”) mobilizacijom (Albanaca itd.). U Hrvatskoj je, s druge strane, davanjem privilegija ratnim učesnicima („braniteljima”) država stvorila ogromnu interesnu grupaciju, koja trajno reprodukuje okolnosti konstituisanja nacionalne državeodržavajući „državotvornu” legitimaciju vlasti (čime se istovremeno reprodukuje status drugog kao neprijatelja).

Kako se iz tog kruga može izaći? Na dostupnom prostoru moguće je tek nabrojati eventualne činioce:

1. Protok vremena: pokazalo se da puko vremensko udaljavanje od ratova ne smanjuje neprijateljstva, ako preostaju činioci koji su ih rađali

2. Spoljašnji pritisak: „međunarodna zajednica” može (silom) sprečiti izbijanje sukoba ili ih okončati, ali ne može dovesti do stvarne obustave neprijateljstava (uspostavlja primirja, ali ne i mir)

3. Prosvećena elita: može delati u korist pacifikacije sukoba (i postići pojedinačne pozitivne pomake), ali ako njihovi realni koreni nisu uklonjeni (nedovršen proces konstituisanja nacionalnih država ili opstanak uslova koji omogućavaju nacionalnu mobilizaciju), položaj te elite nije stabilan, pa ona i sama – da bi se oduprla konkurentima koji koriste nacionalnu mobilizaciju – mora da za istim sredstvom barem povremeno poseže

4. Međunarodne integracije, pre svega članstvo u EU: Evropska unija nema političke mehanizme za kontrolu sukoba ili obuzdavanje nacionalističke mobilizacije (dovoljno je setiti se Hajdera u Austriji ili Kačinskih u Poljskoj), a njeni indirektni – npr. ekonomski – mehanizmi su „plitki” tako da bi za mirotvorno delanje bila neophodna promena karaktera same Unije (njena čvršća politička integracija).

Rečju, prema sadašnjem stanju stvari, teško je očekivati, u bližoj budućnosti, značajnije poboljšavanje odnosa između država formiranih na prostorima nekadašnje SFRJ.