Reforme nisu završene

Nasuprot brojnim tvrdnjama u javnosti, istraživački podaci sociologa, od početka devedesetih, pa do danas, nedvosmisleno su pokazivali da srednja klasa u Srbiji, iako materijalno ugrožena i dobrim delom dezorganizovana (kao, uostalom, i većina stanovništva), nije nestala niti je izgubila svoju društvenu ulogu. Njeni su pripadnici, kao učesnici masovnih društvenih pokreta, ali i osnivači i vođe opozicionih stranaka, bili uzdrmali Miloševićev režim u zimu 1996/1997. godine, a zatim su odlučujuće doprineli uklanjanju tog režima s vlasti 2000. godine. Glasovima, ali i uz pomoć javnog delovanja pre svega pripadnika ove klase, na vrhu vlasti od tada se održavaju reformističke političke elite. U poslednje vreme, kada se ekonomski položaj srednje klase znatno popravio i kada se čini da je demokratski politički poredak u osnovi stabilizovan, kao da je interes javnosti za ovu društvenu grupu potisnut. Problem je, međutim, u tome što sistemske reforme u Srbiji ni izdaleka nisu dovršene, a njihov je budući tok neizvestan, pri čemu je delanje srednje klase i dalje presudno važno za stabilizaciju novog društvenog poretka.

Uprošćeno govoreći, delanje jedne društvene grupe uslovljeno je, s jedne strane, strukturalno, a to znači njenim interesima, i zatim, s druge strane, šire (npr. kulturno) utemeljenim vrednostima koje ciljno usmeravaju to delanje. Istraživanja iz perioda kasnog socijalizma pokazivala su da su pripadnici srednjih slojeva u znatnoj meri podržavali liberalne vrednosti, i u politici. Slična vrednosna opredeljenja nalažena su i tokom devedesetih, tako da su se, po stepenu prihvatanja liberalnih vrednosti, srednji slojevi, zajedno s pripadnicima elite, znatno razlikovali od pripadnika nižih društvenih slojeva. Najzad, istraživanja posle 2000. godine utvrdila su da je, u društvu u celini, ali i unutar srednjih slojeva, došlo do daljeg jačanja demokratske orijentacije u politici (gde ona sada nedvosmisleno prednjači), kao i protivrečnih kretanja kada je reč o ekonomiji. Tu se rastu legitimnosti privatnog vlasništva suprotstavljalo jačanje orijentacije na regulacionu ulogu države. Pomenuti nalazi upućuju na sledeće zaključke. Ako se u obzir uzmu njihove tadašnje vrednosne orijentacije, jasno je zašto su pripadnici srednje klase predstavljali društvenog nosioca delegitimizacije socijalističkog poretka. Takođe, utvrđeno većinsko podržavanje liberalno-demokratskih vrednosti pripadnika ove klase u Srbiji doprinosi objašnjenju njene odlučujuće uloge u društvenim pokretima koji su uklonili s vlasti Miloševićev režim. S druge strane, znatno slabije podržavanje liberalnih vrednosti u oblasti ekonomske regulacije, u periodu posle 1990. godine, u velikoj meri pomaže da se razume slab društveni pritisak ove klase na vladajuće elite da brže i šire pristupe tržišnoj transformaciji ekonomskog podsistema.

Kada je o aktuelnim kretanjima reč, najakutniji problem jeste povezanost utvrđenih promena u vrednosnim orijentacijama i daljeg toka sistemske transformacije u Srbiji. To što je kod pripadnika srednjih, ali i nižih slojeva, utvrđeno jačanje liberalno-demokratskih vrednosti, deluje kao ohrabrujući pokazatelj stabilizacije pluralističkog političkog poretka. S druge strane, naglašeno podržavanje redistributivne uloge države izgleda suprotno normativnom poretku karakterističnom za tržišnu regulaciju, pa bi se stoga moglo zaključiti da vrednosne orijentacije srednje klase sada otežavaju „normalizaciju” kapitalističkog sistema.

Nasuprot prethodnom zaključku, lako bi se mogao zamisliti pokušaj dokazivanja kako aktuelna svetska ekonomska kriza poziva na sasvim drukčiju argumentaciju: pošto se državna regulacija sve jače nameće kao osnovni instrument savladavanja krize, ne znači li to da je srednja klasa u Srbiji danas vrednosno orijentisana upravo tako da podrži najnoviji regulacijski obrat u kapitalističkoj ekonomiji? Prema takvom zaključivanju mora se, međutim, zadržati skeptičan stav: podržavanje redistributivne uloge države pre nego što je izvršen temeljan strukturni ekonomski preobražaj pre može da oteža nego da pomogne ekonomski i društveni razvoj zemlje. Srbija nikada u svojoj istoriji nije izgradila tržišnu ekonomiju već je u njoj trajno bilo dominantno državno regulisanje ekonomije. Na takvoj istorijskoj osnovi pre se može očekivati da se, umesto da se država sada pojavi kao kontrolni mehanizam tržišne regulacije, ovde jednostavno produži stanje u kojem tržište služi kao pomoćni instrument državne kontrole (što se istorijski pokazalo kao institucionalni poredak koji ne omogućava društveni razvoj). U tom smislu, dominantne vrednosne orijentacije srednje klase, kao i svih drugih društvenih grupa u Srbiji, pre mogu podržavati konzervisanje postojećih društvenih odnosa nego uspostavljanje novih.

sociolog, profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu