Traganje za bogovima starijim od Boga

Kada se 2006. godine pojavio Pištalov roman Tesla, Mladost, bilo je očigledno da je to samo prvi deo neke veće, ambiciozno zamišljene romaneskne celine o slavnom i intrigantnom naučniku. Knjiga Tesla, portret među maskama (Agora, Zrenjanin, 2008), ostvarena kao integralna trilogija u kojoj se sada objavljuju drugi i treći deo, Amerika i Novi vek, tu celinu sada zaokružuje. Godišnjica Teslinog rođenja inspirisala je, mahom u Sjedinjenim Državama, pojavu nekoliko novih životopisa, romana i filmova posvećenih njegovog naučnom radu, tako da se Pištalo našao pred prilično zahtevnim žanrovskim i pripovedačkim izazovom da o čoveku o kome se „sve zna” napiše nešto više od biografskog romana ili romansirane biografije. Opredelio se za formu koja bi se mogla nazvati lirskom ili imaginarnom biografijom, u kojoj se već okušao u odisejevskoj noveli Korto Malteze i romanu Aleksandrida, bajkovitoj povesti o neukrotivoj sujeti najvećeg osvajača. Pištalova priča o Tesli nastavak je tih spisateljskih interesovanja za legendarne ličnosti veće od života, koje prelaze granice do tada poznatog sveta.

Tvorci moderne epohe

Ostajući veran poetici sažete imaginacije i proznog poetizma, Pištalov roman u izrazito razuđenoj fragmentarnoj kompoziciji lirski rekonstruiše Tesline evropske i američke godine, prati njegov uspon, slavu i rezignirani poraz. Predstavljajući Teslu kao jednog od tvoraca savremnog doba čije su ideje temeljno preoblikovale dotadašnji svet, roman je u isti mah i povest o jednoj epohi u kojoj je Progres postao novi bog. Ogroman civilizacijski iskorak jednog čoveka od folklornog, epskog sveta do pokretača električnog doba, u Pištalovom romanu je kontinuirana saga o otkrivanju i gospodarenju energijom koja pokreće svet – od detinjih priča o prirodi punoj duša koje zrače i u kojoj su biljke nekada bile isto što i ljudi, do vizije letenja na plavičastom zraku energije. Izdignuta nad dokumentarnom građom, Teslina biografija mitopoetski je oblikovana kao priča o traganju jednog čoveka za bogovima starijim od Boga. Stvaranje sveta nije završeno, ono se tek nastavlja u vizijama i radovima pronalazača.

Nesuđeni bogoslov, Tesla razrešava zapravo ista pitanja pred kojima je bio i njegov otac, pravoslavni sveštenik – šta je ovaj svet i šta je razlog postojanju, dok sama poetička svest romana nameće i pitanje ne kakav je čovek bio Tesla, već šta je bio Tesla. Usložnjeni pripovedački glasovi junakovo biće određuju kao spoj modernog naučnog duha i harizmatične drevnosti koja dobija obrise nečeg mističnog, šamanskog. Oniričke vizije, stalna preosetljivost, epifanijski trenuci, magnetsko delovanje na ljude oko sebe ali i svest o prokletstvu i demonskom poreklu demijurškog dara, čine da čitaocu Pištalov Tesla stalno deluje harizmatično neuhvatljiv, kao što i Tesli opsesivno neuhvatljiv ostaje lik pokojnog brata Daneta koji ga čitavog života prati kao onostrana sijamska sen.

Portret i maske

Iznad svega Tesla je u Pištalovom romanu usamljenik, nikada dovoljno sposoban da uspostavi poslovne ili intimne veze sa drugim ljudima. Jedan od najuspelijih aspekata romana odnosi se upravo na problematizovanje stepena realnosti junakov lika i njegovog zatvorenog ličnog sveta. U ogledalskim inverzijama Teslina izuzetna ljudskost, koja tragično prevazilazi ljudskost običnih smrtnika, ukazuje se kao jedina suštinski stvarna u svetu grotesknih prikaza kakav je Edison ili rastočenih maski kakav je ona, fascinantno nakaznog nosa, Dž. P. Morgana. Drugi likovi, međutim, Teslu doživljavaju kao nestvarno priviđenje iz drugog sveta koje svojim nekonvencionalnim ponašanjem izaziva divljenje ali još više i zazor.

Sam pripovedač koncipirao je Teslin lik na brojnim maskama ispod kojih se povremeno nazire portret usamljenog i neshvaćenog čoveka – od maske Jakova koji se rve sa anđelom, preko Don Kihota i Kaspera Hauzera do skitnice Šarla Čarlija Čaplina, besprekorno obučenog aristokrate sa zaliscima koga je glumio Bela Lugoši, Langovog gospodara Metropolisa i, konačno, Frankenštajna čije je ime postalo sinonim i za čudovište i za njegovog tvorca. Zagledan u smisao civilizacijskog progresa, Tesla se pred strahotama Drugog svetskog rata užasava nad novim svetom bogova i monstruma, svetom kome i mi danas pripadamo svesni da progres ne bira nego uvećava svaku stvar. Uvećava i zlo, uvećava i homo homini lupus.

Najambicioznije Pištalovo delo sveobuhvatna je saga o veličini i tragediji genija koji oblikuje moderni svet da bi onda i sam postao njegova žrtva, zapravo uzvišena žrtva sopstvene izuzetnosti. Jezički inventivan i pripovedački iznijansiran Tesla, portret među maskama daje jedno od najboljih umetničkih uobličenja Tesline ličnosti. Preopterećen citatima i aluzivnim rasponima koji čine da se glavni junak nekada i suviše defragmentarizuje među figurama moderne kulture, Pištalov roman deluje svojom razuđenom kompozicijom povremeno neuravnotežen između minimalističke sažetosti i razvijenih oniričkih vizija. Čini se da je naslućena ponorska dubina Teslinog lika povremeno prevazišla pripovedačku inventivnost autora.