Rađanje valjevskog giganta

Valjevo – Do kraja januara na izložbi „Vistad – rađanje giganta” u Gradskoj galeriji Valjevo posetioci mogu da se upoznaju sa detaljima osnivanja i prvim godinama rada kompanije koja je preteča današnje Holding korporacije „Krušik”. Postavka autora Nikole Ranisavljevića, u organizaciji Međuopštinskog istorijskog arhiva Valjevo, hronološki obuhvata prvu deceniju poslovanja vojne fabrike „Vistad”, od 1936. do 1946. godine, njen rad u godinama okupacije, kao i sudbinu njenog osnivača i vlasnika inženjera Nikole Stankovića.

Izloženi su arhivska građa Istorijskog arhiva Valjevo i Arhiva Jugoslavije – niz dokumenata o osnivanju, izgradnji, radnicima i pogonima fabrike, nacrti proizvoda, dokumentacija o mašinama i niz fotografija iz pomenutog perioda.  

Nikola Stanković je bio fantastičan inženjer, vizionar, preduzimljiv čovek koji se u samo predvečerje Drugog svetskog rata upustio u veoma rizičan posao, a njegovo konstruktivno rešenje za izradu avio-bombi i upaljača na mine pobedilo je na konkursu Komande ratnog vazduhoplovstva. U Slavonskom Brodu je pokrenuta proizvodnja tih artikala, podsetio je Ranisavljević na otvaranju izložbe.

Podstaknut proširenom proizvodnjom i finansijskim pogodnostima koje je davala država, Stanković je odlučio da osnuje novu fabriku u Višegradu, a osnivačka skupština kompanije registrovane pod nazivom „Višegradska industrija inž. Stankovića A. D. – Vistad” održana je 12. avgusta 1936. u Slavonskom Brodu. Prvobitni proizvodni program obuhvatio je avionske bombe od 12,5 kilograma i upaljače za minobacačke mine, ali je asortiman ubrzo proširen na ručne ofanzivne i defanzivne bombe, mine za minobacače kalibra 81 i 46 milimetara, nišanske avionske sprave i upaljače za avionske bombe.

Proširenje proizvodnog programa zahtevalo je otvaranje nove fabrike i izbor je pao na Valjevo, zbog strateškog položaja tog grada, dobrih železničkih veza, kao i zbog bogate tradicije u proizvodnji municije i oružja. Posle uspešnih pregovora sa opštinskim rukovodstvom nova fabrika u Valjevu svečano je puštena u rad 1. septembra 1939. godine, na dan napada Nemačke na Poljsku, što je obeležilo početak Drugog svetskog rata. U vreme kada je Valjevo imalo 13.000 stanovnika „Vistad” je zapošljavao 320 radnika, proširivši proizvodnju i na lake bombe, odskočne mine i dopunska i osnovna punjenja za minobacače, podsetio je Nikola Ranisavljević, istoričar iz Međuopštinskog istorijskog arhiva Valjevo, dodavši da je pred aprilski rat 1941. u „Vistadu” radilo 1.200 radnika. U međuvremenu, inženjer Stanković je u Bariču otvorio i fabriku eksploziva – trotila, toulola i amonala.  

– Pred početak Drugog svetskog rata „Vistad” je proizvodio oko 40 miliona puščanih metaka kalibra 7,9 milimetara, što je bilo 40 odsto ukupne proizvodnje ondašnje Jugoslavije, zatim 400.000 ručnih bombi, 100.000 minobacačkih mina 81 milimetar i određene količine avio-bombi od 12,5 i 25 kilograma. Sve te količine predstavljale su 100 odsto ukupne proizvodnje tih artikala u ondašnjoj Jugoslaviji – istakao je Ranisavljević.

Razbijanjem Jugoslavije posle aprilskog rata 1941, fabrike u Valjevu i Bariču stavljene su pod nemačku upravu i komesar Bauh Miler upravljao je celokupnom proizvodnjom. Inženjer Nikola Stanković bio je primoran da proda većinski paket akcija svoje kompanije, tokom 1943. Nemci su preuzeli kompletnu instalaciju za proizvodnju pešadijske puščane municije, a u Valjevu su sačuvana postrojenja za izradu kapisli i upaljača, kao i uređaj za delaboraciju mina.

Tokom Drugog svetskog rata „Vistad” je uglavnom proizvodio poljoprivredne mašine, a neposredno po oslobođenju obnovljen je rad vojne fabrike, proizvodile su se ručne i avionske bombe i nagazne mine. Septembra 1944. nove vlasti konfiskovale su „Vistad”, a početkom 1945. on je predat „na rukovodstvo i kontrolu Ministarstvu narodne odbrane”. U julu 1945. dobija novo ime – Vojnotehnički zavod Valjevo, a 1948. fabrika postaje „Krušik”, po obližnjem brdu iznad pogona.

– Valjevo je tridesetih godina 20. veka bilo grad u kojem industrija nije razvijena, radilo je nekoliko fabrika koje su bile više na zanatskom nivou. Dolaskom „Vistada” sve se promenilo, počelo je ubrzano da se radi na komunalnoj infrastrukturi, dolasci stručnjaka, kvalifikovanih radnika i inženjera menjaju mentalitet stanovnika... Sve to je doprinelo razvoju grada u narednih pola veka – zaključio je Nikola Ranisavljević.

U proteklih 87 godina ova fabrika je odolela svemu – i ratovima i nedaćama i bombardovanjima, izjavila je Jovanka Andrić, direktorka Holding korporacije „Krušik”, otvarajući izložbu. Istakla je da je Nikola Stanković jedna od najuticajnijih ličnosti za grad Valjevo i vojnu industriju u 20. veku.

– Svi treba da znamo i pamtimo šta je Nikola Stanković uradio. Grad Valjevo je zahvaljujući Nikoli Stankoviću i „Krušiku” danas tu gde jeste. „Krušik” je okosnica Valjeva i snaga vojske Srbije – konstatovala je Andrićeva.

Rehabilitovan

Odlukom Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača, inženjer Nikola Stanković proglašen je ratnim zločincem i 1946. godine osuđen na deset godina zatvora, prinudni rad, konfiskaciju imovine, gubitak građanskih i političkih prava. On je u međuvremenu emigrirao u SAD, gde je preminuo 1958. godine. Rešenjem Višeg suda u Beogradu rehabilitovan je u junu 2011. godine.