(Ne)mogućnost otpora protiv tiranije

Nastao prema motivima pripovetke „Selo Stepančikovo i njegovi žitelji” Fjodora Mihajloviča Dostojevskog, napisane 1859. godine, satiričnog prikaza međuljudskih odnosa u jednoj ruralnoj sredini, scenski tekst predstave intrigantnog naziva „Gospodin u čizmama od dima” u tragikomičnom obliku tematizuje borbu za moć, problem potčinjenosti, kontrole, ali i granica trpljenja i mogućnosti borbe za slobodu. Radnja predstave reditelja Marka Misirače postavljena je u dom pukovnika Jegora Iljiča Rostanjeva (Saša Torlaković), u epohu, bez tragova potrebe za fizičkim osavremenjivanjem događaja, jer je njihov prikaz, kao i prikaz likova, vrlo savremen, u svevremenosti.

Scena je svedeno i stilizovano dizajnirana, u centru je preovlađujuće prazan prostor, u pozadini se nalaze stepenice koje vode na galeriju, gde su uslovno smeštena i vrata, konkretan i simbolički prolaz koji donosi iznenađenja i promene (scenografija Vladimir Pavlović). A kada je reč o promenama, one su, u skladu sa razvojem radnje, mogle biti izražene i na scenografskom, vizuelnom planu igre, drugim rečima, fali dinamike u tom pogledu.

Reditelj radnju scenski oblikuje stilizovano realistički, sa diskretnim dozama groteske i povremeno lepršave komičnosti, koje određuju likove, u većoj ili manjoj meri, a može se reći da je režija preovlađujuće usmerena na rad sa glumcima. Svetlana Bojković igra generalicu Krahotkinu, majku Rostanjeva, naročito groteskno, kao otuđenu, besvesnu, razmaženu bogatašicu. Prešminkana je kao da je marioneta, što se može razumeti metaforički i u duhu teatra apsurda, posebno imajući u vidu da se ostali likovi prema njoj odnose kao da je kraljica, slepo prate njene postupke zbog finansijske (i društvene) moći.

To je jasno i uverljivo dato već u njenoj prvoj pojavi, kada je čitava svita, članovi pukovnikove porodice, sledi, na primer, u teatralnom, upadljivom mešanju čaja, kolektivnim, gotovo harmoničnim lupkanjem kašičica u šoljice, koje prati generaličin apsurdan, prazan i besmislen govor o ćutanju, kao da je istekla iz Joneskovih salonskih komedija. Tihomir Stanić takođe teatralizovano gradi lik Fome Fomiča, glavnog spletkaroša koji sprovodi teror, ukida slobode i poništava ljudskost drugih likova; igra ga kao egomanijaka, nadobudnog, umišljenog gospodara, ali i velikog licemera, koji izigrava skromnost i poštenje; zato donekle podseća na Molijerovog Tartifa, po toj iskvarenoj srži bića i manipulativnoj kontroli okruženja.

Jovana Balašević stvara naročito živopisan i uverljiv lik Tatjane Ivanovne, sa pravom merom stilizovane iščašenosti, u predstavljanju rođake Rostanjeva, lepotice specifične pojave. Branislav Zeremski takođe autentično, posvećeno i nimalo usiljeno, gradi lik starog Gavrila, kmeta koji nas na početku uvodi u situaciju u kući pukovnika, gde je Foma zagospodario. Vladan Gajović, u ulozi Ježevikina, oca Nastjenjke, lepe guvernante u ljubavi sa pukovnikom (Tamara Aleksić), vrlo je izražajan u ulozi čoveka ogrnutog u kožu ljubaznog, blagorodnog gospodina, koji lukavo želi da se domogne bogatstva generalice, i da tako pređe u višu društvenu klasu. Natalija Spasova u ulozi Sašenjke, ćerke Rostanjeva, na početku donosi energičnu i čvrstu pobunu protiv Fomine tiranije, ali se do kraja ta pobunjenička želja gasi i utapa u opštu klimu poniznosti, trpljenja i slavljenja tirana.

U tematskom pogledu, nova predstava na repertoaru pozorišta „Madlenijanum” izazovna je i vredna zbog niza ključnih pitanja koje pokreće; ta vrsta preispitivanja temelja međuljudskih odnosa svima nam je (uvek) potrebna, jer nas podseća na sveprisutnost dvostrukog morala, na ljude duboko kontaminirane strašću za kontrolom drugih, za moći čiji je smisao obično popunjavanje lične praznine, odnosno (nemogući) pokušaj da se negiraju ili prikriju sopstvene slabosti. Ipak, ona je u tom prikazu u celini mogla da bude snažnija, ubojitija u značenjima, katarzičnija u ishodu, drugim rečima, može se reći da nije stigla do kraja tog zadatog puta, zbog nedovoljno izbrušenog scenskog izraza.