Šekspirov duh govori francuski

Specijalno za „Politiku” od dopisnika Tanjuga iz Pariza

Upuštajući se u prizivanje duhova, Viktor Igo je verovao da je prorok nove religije. Ovu neobičnu epizodu u njegovom životu osvetljava nova biografija koja je u Francuskoj predstavljena kao izdavački poduhvat. Mladi istraživač Žan-Mark Ovas objavio je drugi tom svoje monumentalne biografije o slavnom piscu, koji je posvećen najplodnijem periodu njegovog stvaralaštva, periodu egzila (1851–1870), u kome je nastao pamflet „Napoleon Mali”, satirična poezija „Kazne”,  dve zbirke poezije, „Kontemplacije” i „Legenda vekova” kao i roman „Jadnici”.

Knjiga počinje dolaskom pedesetdvogodišnjeg Igoa na stanicu u Briselu, nakon što je osuđen na izgnanstvo posle neuspelog pokušaja da kao istaknuti republikanac digne Parižane protiv Luja Bonaparte, nećaka slavnog Napoleona, koji je izvršio državni udar i ponovo uspostavio monarhiju, a završava se 1864. godine pariskim banketom u njegovu čast za 600 zvanica, sa simboličnom praznom stolicom.

U septembru 1853. godine, porodica Igo, žena Adel i ćerka istog imena, sinovi Šarl Prvi Fransoa Viktor i neizbežna ljubavnica i muza slavnog pisca Žilijet Drue već godinu dana se nalazi u egzilu na Džerziju, ostrvu u Lamanšu pod britanskom krunom, na koje su se sklonili odbegli protivnici Napoleona Trećeg, prvog predsednika Francuske koji će ostati upamćen i kao poslednji imperator.

Atmosfera izgnanstva i izolovanosti je bila pogodna za prihvatanje nove mode koja se širila Evropom iz Amerike – spiritističke seanse prizivanja duhova. Nakon prvih neuspelih pokušaja javlja se prvo iznenađenje: Igo je uveren da mu se obraća Leopoldin, neprežaljena ćerka koja se udavila u Seni 1843. godine.

Seanse će se nastaviti naredne dve godine, tokom kojih će se za stolom javljati duhovi Šekspira, Mocarta, Dantea, Eshila, Makijavelija, Rusoa, Šatobrijana, ali i Drama, Poezija, Vera, Priroda… Tehnika prizivanja duhova podrazumeva da dvoje učesnika kuckaju po stolu poruke koje im šalje duh umrlog – jedan udarac za A, dva za B, itd. – i odgovore – jedan udarac za „da”, dva za „ne”. Igo prisustvuje jednoj od tri seanse i ovo iskustvo počinje da ostavlja trag na njegovu umetnost.

„Igo nije propustio da napiše da stolovi nisu uticali na njegovo delo, što nije tačno, jer je njegova metafizička poezija iz tog perioda direktno inspirisana ovim seansama, poput pesme ‘Ono što kažu usta senke’ (iz zbirke ’Kontemplacije’)”, kaže Ovas za „Politiku” i objašnjava da je slavni pisac želeo da zaštiti svoje delo od sumnji od spoljnih uticaja.

Sličnost između onoga što diktira sto i Igoovog dela je nekada tolika da pisac odbija da učestvuje na seansi na kojoj Šekspir diktira dramu koja je bliska komadu na kome radi u tom trenutku, „Vlažna šuma”, koji je ostao nedovršen.

Još zanimljivije je da se Šekspirov duh na ovim seansama obraća na francuskom i čak priznaje da je trebalo da piše na ovom jeziku zbog njegove univerzalnosti, koju engleski jezik nije imao u to vreme.

Sto traži od Igoa da se vrati pisanju „Jadnika”, koje je napustio desetak godina ranije, što će „poslušati” tek 1859. godine, pošto je Napoleon Treći proglasio amnestiju i tri četvrtine egzilanata sa ostrva se vratilo na kontinent, ali ne i slavni pisac, koji je nastavio dobrovoljno izgnanstvo, ne želeći da pravi kompromis sa vladarom koga je smatrao tiraninom.

„Jadnici”, koje je završio za tri godine, prvi je roman koji je objavio nakon „Zvonara Bogorodičine crkve”, odnosno posle više od trideset godina i čije je objavljivanje u Francuskoj odjeknulo jače nego da se lično pojavio. Ovaj roman je stvorio gotovo intimni odnos između pisca i francuskog naroda i doneo mu međunarodnu slavu.

Posvećivanje spiritizmu, kao i tehnika koja je korišćena tokom seansi za opštenje sa duhovima, podseća na kasnije eksperimente nadrealista, posebno na tehniku automatskog pisanja. Andre Breton je znao za Igoove spiritističke seanse, u velikoj meri preko Valentin Igo, žene Igoovog unuka, koja je bila jedna od muza nadrealista. Dosta dokumenata i crteža iz ovog perioda je sačuvano u porodici, a nadrealisti su imali direktan pristup ovoj riznici za koju je u to vreme znao mali broj posvećenika.

U oktobru 1854. godine Igo je pitao sto: „Šta će biti u mom grobu, prorok ili pesnik?”

Kada je prekinuo sa spiritističkim seansama, Igo je ostao uveren da je značaj stolova bio u tome da pokaže republikancima u njegovom miljeu, koji su uglavnom bili ateisti, da postoji nešto drugo osim materije.

Za Igoa, koji je verovao u Boga, ali je odbijao pripadnost nekoj posebnoj veri, ove seanse su svedočile o postojanju nove religije koja prevazilazi hrišćanstvo, koja ga objedinjuje, kao što je hrišćanstvo objedinilo paganizam i dopušta direktan kontakt sa bogom, bez posrednika.

Pisac koji je ostao bez socijalnog statusa, daleko od pariskog mondenskog okruženja, prognanik gnevan zbog toga što ne samo narod, već i elita, ne pružaju otpor Drugoj imperiji, verovao je da je postao prorok. Igo je u to vreme zaista razvio vizije koje bi se mogle nazvati proročkim, kao što je ideja o „Sjedinjenim državama Evrope i „Svetskoj republici”. Dok se ideja o ujedinjenoj Evropi rodila još u 18. veku, formula „Sjedinjene države Evrope” je Igoova. Za ovu ideju je počeo da se zalaže još pre egzila, ali ona poprima novu dimenziju tokom izbeglištva u Briselu, gde su egzilanati iz čitave Evrope, Englezi, Nemci, Austrijanci, Poljaci, Mađari, odani republikanskim idejama, stvorili neku vrstu evropskog mikrokosmosa. Igo je shvatio da je potrebno da se uspostavi jedinstven politički režim, republikanski, da bi Evropa bila ujedinjena.

Mislio je da do ovog evropskog ujedinjenja neće doći dok god je u Francuskoj na vlasti Druga imperija. Ova ideja, koja je postala lajtmotiv u prvim danima izbeglišta, nalazi se i u apelu „Za Srbiju” iz 1876. godine, jednom od najnadahnutijih političkih tekstova slavnog pisca, u kome govori o „evropskoj republici” i „kontinentalnoj federaciji” kao jedinoj političkoj realnosti koja je u stanju da zaustavi ratove i masakre.

Ovaj tekst će se naći u trećem tomu biografije koji Ovas priprema za dvestagodišnjicu bitke kod Vaterloa, 2015. godine. Ovaj period, po povratku Igoa u Francusku nakon egzila, koji obeležavaju njegovi politički nastupi, do sada je bio najmanje istražen.