Mars nije mrtav, da li krije život

Krije li Mars svoju najveću tajnu – postojanje života – u svojevrsnim „podzemnim džepovima”?

U šupljinama duboko ispod površine nalazi se metan koji može da odgonetne dugogodišnju zagonetku. Možda je nastao odavno, u uzajamnom delovanju vode i vulkanskih stena, ili su ga izlučili mikroroganizmi koji preživljavaju ispod negostoljubljive površine „crvene planete”?

Potkrepi li se druga pretpostavka, ispostaviće se da su sićušna jednoćelijska stvorenja opstala na velikoj dubini bez ijednog sunčevog zraka milionima godina, kao što su u čuvenom rudniku zlata Vitvotersrand u Južnoj Africi, u kojem je zračenje (radioaktivnost) rastavilo vodu na dva sastojka, od kojih su vodonik mikrobi iskoristili da stvore ugljen-dioksid i metan.

Iako izgleda da je Mars hladan i suv milijardama godina, s proređenom atmosferom i s malo vode koja na površini brzo ispari izložena sunčevim zracima, istraživači su nedavno obznanili da postoji nada da je živ. Prva neupitna potvrda da ima metana u atmosferi govori da planeta još nije mrtva – u biološkom ili geološkom smislu.

Najviše leti

Metan biva brzo uništen na razne načine, zato otkrivanje zapaženih količina na severnoj polulopti (hemisfera) 2003. ukazuje da postoje neka zbivanja iz kojih proističe ovaj gas, objašnjava rukovodilac istraživanja Majkl Mama iz Centra za svemirske letove pod okriljem NASA. U letnjim mesecima oslobađa se u većim količinama.

Metan – četiri atoma vodonika i jedan atom ugljenika – glavni je sastojak prirodnog gasa na našoj planeti. Astrobiolozima je zanimljiv zbog toga što gro zemaljskog izbacuju živi organizmi (bakterije) prerađujući hranu.

Život nije jedini uslov za stvaranje ovog gasa; izbacuju ga i čisto geološki procesi, poput oksidacije gvožđa.

„Nemamo dovoljno podatka da bismo rekli da su biološke ili geološke – ili obe pojave istovremeno – zaslužne za pojavu na Marsu”, podseća Majkl Mama.

Ali to govori da se planeta nije umrtvila, barem u geološkom pogledu. Ukoliko mikroskopski sitna stvorenjca izlučuju gas, on se, najverovatnije, zadržava ispod površine, gde je još dovoljno toplo i za postojanje tekuće vode. A ona je, uz izvore energije i zalihe ugljenika, preduslov za sve poznate oblike života.

Na Zemlji pojedini mikroorganizmi opstaju na dubini od dva do tri kilometara. Moguće je da slični preživljavaju milijardama godina ispod sloja večnog leda na Marsu: ima tekuće vode, zračenje obezbeđuje energiju, a ugljen-dioksid oslobađa ugljenik. Gasovi poput metana, nagomilani u podzemnim šupljinama, ispuštaju se u atmosferu kada se pore ili procepi otvore u toplim godišnjim dobima.

„Mikrobi koji stvaraju metan iz vodonika i ugljen-dioksida svrstavaju se među najranije žive organizme na Zemlji”, objašnjava Karl Pilčer, direktor Astrobiološkog instituta. „Ukoliko je život ikada opstojao na Marsu, razumno je misliti da je metabolizam bio uključen u nastajanje metana iz ugljen-dioksida u atmosferi”.

Ledeni kavezi

Možda su ga izlučili sadašnji ili prastari geološki procesi? Na Zemlji se pretvaranjem železnog oksida (rđe) u serpentinsku grupu minerala obrazuje metan, a na Marsu bi se to moglo odvijati pomoću vode, ugljen-dioksida i unutrašnje toplote planete. Sledeći mogući izvor jeste vulkanizam: iako danas nema živih vulkana, mogao bi da se otpušta drevni metan zarobljen u „ledenim kavezima” (kaltarati).

Dotični gas u atmosferi „crvene planete” uočen je pomoću spektrometara na teleskopima, smeštenim na planini Mauna Kea (Havaji). „Zapazili smo i ucrtali višestruke izlive metana: u jednom je izbačeno, čak, 19.000 metričkih tona”, naglašava Džeronimo Vilanueva sa Američkog katoličkog univerzieta u Vašingtonu. „Oslobađao se u toplim razdobljima – proleće i leto – verovatno zbog isparavanja večnog leda koji začepljuje pukotine i procepe. Zanimljivo je da je u jednim mlazevima bilo vodene pare, a u drugima nije”.I to u područjima s vakadašnjim podzemnim ledom ili tekućom vodom, na severnoj polulopti, u rasponu od oko 1.200 kilometara.

Poreklo metana odgonetnuće budući tragalački poduhvati. Vozilo „Marsova naučna laboratorija”, čije je spuštanje odgođeno za 2011. godinu (prvobitno je trebalo ove), biće osposobljeno da izmeri koliko ima ugljenikovog izotopa – metana. (Izotopi su teži izdanci hemijskih elemenata: na primer, deuterijum je otežali sabrat vodonika). U molekulima koji sadrže vodonik, kao što su voda ili metan, retki deuterijum povremeno zameni atom vodonika. S obzirom da život na Zemlji radije izbacuje ugljenik-12, nalaženje metana u izobilju na Marsu ukazivaće da mu je poreklo biološko.

Drugim rečima, da na „crvenoj planeti” ima života, iako nema marsovaca. Ako metan ima manje deuterijuma od vode koja s njim dospeva u Marsovu atmosferu, to može biti znak da ga stvaraju živa.

Najnovija saznanja objavljena su nedavno u časopisu „Sajens”.

----------------------------------------------

Čista voda na polovima

Radarski snimci koje je na Zemlju odaslala američka letelica za izviđanje Marsa (MarsReconnaissanceOrbiter, MRO) ukazuju da su nanosi na polovima 95 odsto čisti. Na osnovu toga istraživači Nacionalnog instituta za svemirske nauke (Francuska) da je u istom stanju i led kojeg, kako se pretpostavlja, ima oko tri miliona kubnih kilometara. A to je sto puta više od ukupne zapremine vode u Velikim jezerima (SAD), koja se procenjuje na 22.684 kubna kilometara vode.

Članak je, upravo, objavljen u čaopisu „Džijoufizikal riserč leters”.