Temelj srpske ustavnosti

Sretenjski ustav iz 1835. godine je prvi pisani Ustav u istoriji moderne Srbije. Donet 15. februara na pravoslavni praznik (Sretenje Gospodnje), Sretenjski ustav predstavlja jedan od najznačajnijih državotvornih događaja u ukupnom političkom i pravnom razvitku srpskog naroda. Njegov značaj daleko prevazilazi činjenicu da je reč o prvom ustavnom tekstu: on je bio jasna manifestacija težnje Srbije da se utemelji kao uređena, pravna i evropska država.

Donošenje Sretenjskog ustava nije bilo izolovan čin, već rezultat dugog istorijskog procesa započetog srpskim ustancima i borbom za autonomiju u okvirima Osmanskog carstva. Ustav je nastao u trenutku kada je Srbija, iako još formalno vazalna, već posedovala snažnu unutrašnju samosvest i razvijen osećaj političke samostalnosti. Kao jedan od osnovnih zahteva starešinske Miletine bune iz januara 1835. godine, Ustav je predstavljao pravni izraz te samosvesti i pokušaj da se državna vlast institucionalizuje i ograniči, čime je postavljen temelj srpske ustavnosti.

Shodno odredbama Sretenjskog ustava, Srbija je definisana kao država u kojoj vlast više ne proizlazi isključivo iz volje vladara, već iz Ustava kao najvišeg pravnog akta. Knez je ostao nosilac izvršne vlasti i zadržao značajna ovlašćenja, ali je njegova vlast prvi put bila podvrgnuta ustavnim ograničenjima. Ovim je napravljen suštinski prekid sa orijentalnim modelom apsolutne vlasti i načinjen korak ka evropskom ustavnom poretku.

Podela vlasti, kao jedno od osnovnih načela moderne države, u Sretenjskom ustavu dobila je svoju prvu formalnu artikulaciju. Vlast je podeljena na zakonodavnu , izvršnu i sudsku. Zakonodavna vlast bila je podeljena između kneza, Državnog saveta i Narodne skupštine. Iako Narodna skupština nije imala široka ovlašćenja i njena uloga je bila ograničena, pre svega na pitanja poreza i davanja, samo njeno postojanje imalo je snažan simbolički značaj. Ona je predstavljala prvi institucionalni oblik učešća naroda u vršenju vlasti i nagoveštaj budućeg razvoja parlamentarizma.

Državni savet, kao centralni organ ustavnog sistema, imao je ulogu protivteže kneževoj vlasti. Njegov položaj svedoči o nastojanju da se uspostavi ravnoteža unutar državnog aparata i spreči koncentracija vlasti u jednim rukama. Iako taj model nije bio demokratski u savremenom smislu, on je bio važan korak u pravcu institucionalne kontrole vlasti i uvođenja principa vladavine prava.

Posebno mesto u Sretenjskom ustavu zauzimaju odredbe o sudskoj vlasti. Proglašenje nezavisnosti sudstva predstavljalo je jednu od najprogresivnijih odredbi Ustava. U društvu koje je tek izlazilo iz feudalnih odnosa i proizvoljnog vršenja vlasti, ova odredba je imala snažnu emancipatorsku dimenziju. Iako Ustav nije sadržao razvijene mehanizme zaštite sudske nezavisnosti, sama ideja da sudija sudi isključivo po zakonu predstavljala je temelj budućeg pravosudnog sistema.

Najizrazitiji demokratski potencijal Sretenjskog ustava ogledao se u poglavlju o „Obštenarodnim pravima Srbina”. Tim odredbama postavljeni su temelji modernog shvatanja građanskih prava i sloboda. Ustav je garantovao ličnu slobodu, neprikosnovenost privatne svojine, jednakost pred zakonom, najpre oličenu u zaštiti od proizvoljnog kažnjavanja. Ove norme su značile konačan raskid sa pravnom nesigurnošću i samovoljom kao dominantnim obeležjima prethodnog vazalnog poretka.

Značajne su i odredbe o upravnoj organizaciji države. Podela Srbije na okruge, kapetanije i opštine predstavljala je pokušaj izgradnje efikasne i racionalne uprave i uvođenja elemenata lokalne samouprave. Iako su praktične mogućnosti za njihovu potpunu primenu bile ograničene, ove odredbe su jasno ukazivale na težnju ka modernom državnom aparatu.

Ipak, kratkotrajnost primene Sretenjskog ustava ne umanjuje njegov istorijski značaj. Naprotiv, njegova vrednost leži u idejama koje je utemeljio. On je postao trajni orijentir srpske ustavne misli i polazna tačka kasnijih ustavnih rešenja. Sretenjski ustav je u srpsku političku kulturu trajno uveo pojam Ustava kao brane samovolji i simbola državne zrelosti. Upravo zato je njegovo donošenje izazvalo podozrenje i otpor velikih sila – koje su u ustavnoj Srbiji prepoznale opasan primer za sopstvene interese i stabilnost postojećeg poretka.

Sretenjski ustav je imao konstitutivni karakter: on je oblikovao pojmove države, vlasti, prava i građanstva u srpskoj političkoj misli. Njegovo nasleđe ogleda se i u tome što je u srpsku društvenopolitičku misao trajno uveo ideju da vlast mora biti ograničena i odgovorna. Ta ideja, iako često narušavana u praksi, ostala je merilo legitimnosti državne vlasti. Sretenjski ustav je, stoga, više od istorijske činjenice – on je deo ustavnog identiteta Srbije.

U savremenom trenutku, kada se ponovo postavljaju pitanja o dometima ustavnosti, vladavini prava i institucionalnoj stabilnosti, Sretenjski ustav zadobija novu aktuelnost. On podseća da je izgradnja države dugotrajan i složen proces. Zato, Sretenjski ustav ostaje jedan od najvažnijih simbola srpske državnosti. On svedoči o trenutku kada je Srbija, oslanjajući se na sopstveno istorijsko iskustvo i evropske uzore, načinila odlučan korak ka modernoj državi. Kao takav, on nije samo deo prošlosti, već trajni orijentir za razumevanje sadašnjosti i promišljanje budućnosti srpske države.

*Docent na Pravnom fakultetu u Kragujevcu