Izmeštanje iz normalnosti

Kada je Ministarstvo zdravlja Srbije sredinom marta 2020. godine proglasilo pandemiju virusa korona, niko nije mogao da predvidi da će naš život biti izmešten iz gotovo svih definicija normalnosti gotovo četiri godine, kada je kovid 19 prvi put pokazao znake posustajanja. Iako je prema zvaničnim podacima oko 18.000 osoba u našoj zemlji preminulo, broj osoba čija se smrt može direktno ili indirektno povezati sa pandemijom bio je značajno veći – samo u 2021. godini zabeleženo je preko 27.000 smrtnih slučajeva koji su zvanično povezani sa kovidom.

Međutim, kada bilansiraju efekte pandemije, demografi ističu da je ona uticala ne samo na višak mortaliteta već i na drastično negativan prirodni priraštaj i skraćenje očekivanog trajanja života. Najveći direktan uticaj kovida 19 bio je povećanje smrtnosti tokom 2020. i 2021. godine. Brojke Republičkog zavoda za statistiku (RZS) svedoče da je u drugoj pandemijskoj godini bilo preko 136.000 umrlih, što je najveći broj smrtnih slučajeva u jednoj godini od završetka Drugog svetskog rata – a svaka peta osoba umrla je od oboljenja koje se mogu dovesti u vezu sa koronom.

Pored direktnih žrtava virusa, veliki udeo u višku smrtnosti imali su pacijenti sa hroničnim bolestima (kardiovaskularnim i onkološkim) koji zbog opterećenja zdravstvenog sistema nisu dobili adekvatnu negu. Pandemija je uticala i na ekstremno povećanje negativnog prirodnog priraštaja – iako se naša zemlja decenijama nalazi u „minusu” i ima neuporedivo više umrlih od rođenih, kovid 19 je taj jaz učinio provalijom. Naime, pre pandemije godišnji gubitak stanovništva bio je oko 37.000 osoba, a u jeku pandemije 2021. godine on je skočio na preko 74.000 ljudi. To znači da je Srbija samo u toj godini izgubila grad veličine Zrenjanina ili Pančeva.

Pandemija je privremeno, ali oštro, vratila sat unazad kada je reč o životnom veku – prosečno očekivano trajanje života palo je za oko dve do tri godine tokom 2020. i 2021. godine. Tokom 2020. godine sklopljeno je za trećinu manje brakova nego 2019. godine, što je indirektno uticalo na odlaganje planiranja porodice i pad nataliteta u narednim godinama.

Kratkoročno je došlo i do povratka dela dijaspore zbog zatvaranja granice i gubitka poslova u inostranstvu, ali se taj trend stabilizovao tokom 2022. godine. Rezultati popisa stanovništva sprovedenog u oktobru 2022. godine potvrdili su ove crne prognoze i pokazali da je naša zemlja između 2011. i 2022. izgubila skoro pola miliona ljudi (oko 495.000), a pandemija kovida bila je ključni faktor koji je taj proces finalizovao i ubrzao u poslednjoj fazi. Popis stanovništva takođe je pokazao da je prosečna starost stanovnika naše zemlje porasla na 43,8 godina.

Pandemija je imala veoma specifičan uticaj na starosne grupe, delujući kao „kosačica” najstarijeg dela populacije, ali i kao faktor koji je prekrojio životne planove mladih generacija. Preko 80 odsto svih smrtnih slučajeva od kovida bile su osobe starije od 65 godina, a zabrana kretanja za penzionere ostavila je posledice po njihovo mentalno i fizičko zdravlje. Pripadnici srednje generacije (od 40 do 65 godina) bili su najizloženiji virusu zbog radnih obaveza i kretanja. Iako su stariji više umirali, zabeležen je netipično visok broj smrtnih slučajeva među muškarcima starosti od 50 do 60 godina. Pripadnici „jačeg pola” su u prve dve pandemijske godine duplo više umirali od virusa korona u odnosu na žene.

Pripadnici tzv. „sendvič” generacije nosili su najveći teret brige o bolesnim roditeljima i deci koja su bila na onlajn nastavi, što je dovelo do visokog nivoa hroničnog stresa i sindroma izgaranja. Kod mladih, korona nije dovela do povećane smrtnosti, ali se njen efekat video u promeni demografskog ponašanja. Naime, neizvesnost je naterala mnoge parove u Srbiji da odlože rađanje prvog ili drugog deteta, što se jasno vidi u padu broja rođenih tokom 2021. i 2022. godine.

Onlajn nastava stvorila je „praznine” u znanju kod generacija koje su tada završavale osnovnu ili srednju školu, a zabeležen je i nagli porast anksioznosti i depresije kod mladih u Srbiji. Naime, rezultati istraživanja Unicefa o uticaju korone i socijalne izolacije na mentalno zdravlje mladih u Srbiji pokazali su da veliki broj tinejdžera ima subjektivni osećaj pogoršanja mentalnog zdravlja, a prekid standardnog školovanja i prelazak na onlajn nastavu uzrokovao je stres, poremećaj rutine spavanja i ishrane i porast konflikta u porodici.

Efekat kovida 19 intenzivniji u većim gradovima

Korona je različito uticala na stanovništvo u urbanim i ruralnim sredinama – u Beogradu i drugim velikim gradovima poput Novog Sada i Niša efekat kovida bio je intenzivniji, ali i brži u smislu oporavka. Naime, zbog velike gustine naseljenosti, virus se u Beogradu brže širio, ali je blizina velikih kliničkih centara omogućila nižu stopu smrtnosti kod kritičnih pacijenata u poređenju sa udaljenim mestima. Beograd je jedini grad koji je gubitak stanovništva zbog kovida nadoknadio unutrašnjim migracijama – mladi iz unutrašnjosti nastavili su da se doseljavaju zbog posla ili studija, pa se ukupan broj stanovnika nije drastično smanjio. U urbanim sredinama zabeležen je veći pad broja prvorođene dece, jer su mladi parovi svesno odlagali roditeljstvo zbog ekonomske neizvesnosti.

U ruralnim sredinama, situacija je bila drugačija – sela su u početku bila zaštićena izolacijom, ali je nakon dolaska virusa smrtnost bila veća zbog slabije dostupnosti specijalističke nege i veće prosečne starosti meštana. U demografski starim mestima, poput onih u istočnoj ili južnoj Srbiji, korona je izbrisala čitave generacije „čuvara ognjišta”, što je ubrzalo gašenje mnogih domaćinstava.