Ernst Bošnjak - pionir pokretnih slika

Sombor – Sa jednom nogom blago isturenom, u napeto pognutom stavu Ernest Bošnjak i dalje kroz oko kamere pronicljivo „snima” svoje sugrađane. U centru Sombora od 2013. godine stoji njegova bronzana statua zajedno sa kamerom koja mu je odredila život i upisala ga u istoriju ne samo grada već čitavog regiona.

Iako je učio za štampara i pečatoresca, od Subotice, Segedina, i Beča, ono što je doneo u rodno mesto nije bio samo njegov zanat već i zadivljenost filmskom kamerom.

Ernest Bošnjak rođen je pre 150 godina u bunjevačkoj porodici čiju granu, kako piše na svom sajtu hroničar grada Milan Stepanović, zovu „vranješi”. Tehničko umeće pokazao je pantetirajući sa saradnicima u Budimpešti početkom 20. veka višebojnu štamparsku mašinu sa valjcima. Po povratku u Sombor otvara štamparsku i pečatorezačku radnju, ali ono čime privlači pažnju javnosti je što je sa svojim kino projektorom kupljenom u Beču počeo da u Gradskom pozorištu prikazuje žurnale i kratke filmove.

Upravo povodom godišnjice njegovog rođenja Gradski muzej u Somboru priredio je i izložbu „Tamo gde mastilo postaje svetlost”, a na kojoj je predstavljen bogat istorijski materijal koji se čuva u zbirkama Gradskog muzeja i Istorijskog arhiva. Autori izložbe bili su arhivista Anastazija Mako, kustoskinja istoričarka Martina Malbaški, kustoskinja istoričarka Miroslava Ćaćić i kustos istoričar Nikola Gucunja.

Popularnost koju je stekao sa prikazivanjem kratkih filmova, Ernest Bošnjak pretvoriće i u novi poslovni poduhvat. Sa poslovnim partnerom Karlom Cviršicem, vlasnikom Električarskog preduzeća, 1909. godine podigao je prvi stalni bioskop kod gradskog vašarišta. Prva naša bioskopska sala imala je 450 mesta, piše Stepanović.

To je vreme kada pokretne slike zaokupljaju stanovnike na severu Vojvodine do kojih, zahvaljujući dobrim vezama sa Bečom i Budimpeštom ubrzano stižu tehničke novine. Aleksandar Lifka već od 1900. godine snima kratke filmove i sa svojim putujućim bioskopom 1911. godine zaustavlja se u Subotici i tu nastavlja svoj rad. Zanimljivo je da oba pionira kinematografije, ne pristaju samo na prikazivanje filmova koje nabavljaju iz Budimpešte ili drugih centara, već sa kamerom izlaze na ulicu. Osim toga, Ernest Bošnjak povezao je svoje poslovne aktivnosti: sam je štampao biltene u kojima je najavljivao svoj filmski repertoar.

Bošnjak je snimio nekoliko igranih filmova, a smatra se i začetnikom i prvim autorom animiranog kratkog filma kod nas. Tako je Ernest Bošnjak snimio film „U carstvu Terpsihore” o igri devojaka u parku pored Županije, ali ovaj 120-metarski film nije sačuvan. Snimao je folklorne običaje i igre u Somboru i okolini, a kako navodi Stepanović najstariji njegov sačuvani film je dokumentarni zapis iz 1912. godine sa ulica Sombora prilikom otkrivanja spomeniku Ferencu Drugom Rakociju, mađarskom nacionalnom heroju, kada je snimio defile kroz grad i svečano otkrivanje spomenika. U istoriji kinematografije ostaje zabeleženo da je zahvaljujući pokretnom postolju prvi primenio tehniku „švenka” i „tilta”, odnosno kamere koja se kreće levo-desno i gore-dole.

Ernest Bošnjak bi se verovatno mogao smatrati i začetnikom filmske industrije kod nas jer je 1914. godine imao ideju da pokrene fabriku filmova, ali mu grad Sombor to nije odobrio. Međutim, vlasti Novog Sada pozvale su ga da ideju ostvari kod njih, ali sa izbijanjem Prvog svetskog rata ti planovi su propali.

Nakon rata, Bošnjak nastavlja da snima dokumentarce ali i igrane filmove, a osniva i prvo jugoslovensko filmsko preduzeće BOER – po početnim slovima svog imena. Prema onome što su zabeležili hroničari njegovog života, snimio je filmove „Tobogan za staro i mlado” o luna parku, potom drame „Moja draga kolevka” koji je prikazivan i u Beču, ili komediju „Kako uloviti muža?” koji je isto pripremio za strane bioskope.

Inovativnost koju je pokazivao u snimanju igranih filmova, korišćenju scenografije i kostima, i pored toga što je imao uspeha kod publike, nije pratio i finansijski rezultat, te se vrlo brzo gasi njegovo filmsko preduzeće. Pošto u sedmoj umetnosti nije došao do zarade, Ernest Bošnjak vraća se svom štamparskom zanatu, zakupljuje štampariju u kojoj se štampa nekoliko listova. Povremeno je još snimao nekoliko dokumentarnih filmova sa velikih događaja u Somboru.

Nakon rata, ostao je i bez štamparije i bez pečatoreznice koju je držao u najmu. Izgubivši svoje radionice, u osmoj deceniji života ostao je bez prihoda, te je morao da se zaposli u molerskom preduzeću.

Nepravdu prema njemu ispravila je Jugoslovenska kinoteka koja ga je 1954. godine nagradila spomen-plaketom za životno delo, otkupila njegovu filmsku kameru i preostale filmske trake. Zalaganjem Kinoteke dodeljena mu je i umetnička penzija. Umro je u rodnom Somboru 1963. godine.

Njegov rodni grad sada ipak aktivno čuva uspomenu na pionira kinematografije. Filmski festival u Somboru osnovan 2018. godine posvećen je Ernestu Bošnjaku, a nagrada zove se „Specijalni Ernest”. Takođe, preduzimljivi pojedinci jedno od somborskog zanatskog piva nazvali su upravo „Ernest”.