Civilizacija Velikog Brata

Čuveni Orvelov roman „1984“ (prvi put objavljen 1949. godine) na prvi pogled može nam delovati kao prilično prevaziđeno štivo u današnjem svetu suočenom sa, rekli bismo, posve drugačijim pretnjama i izazovima. Nastala u doba hladnog rata, „1984“ beše nedvosmislena futuristička aluzija na najsuroviji tip totalitarizma, oličen u Staljinovom Sovjetskom Savezu. (Isto tako, u satirično-bajkovitim likovima tri vladajuće svinje i njihovim međusobnim odnosima u „Životinjskoj farmi“ prepoznajemo često isuviše očigledne prototipove Lenjina, Staljina i Trockog; dok je samo ustrojstvo „farme“ ubojita alegorija prve proleterske države u svetu iz pera razočaranog levičara i španskog borca Erika Blera, u književnosti poznatijeg pod imenom Džordž Orvel.)

Pa ipak, virtuelni lik Velikog Brata, koji se u „1984“ pojavljuje na sveprisutnim i svevidećim teleekranima, dobrim delom opovrgava tvrdnju o prevaziđenosti Orvelove vizije. I danas, dve decenije nakon kraha sovjetske imperije, Veliki Brat i njegova filozofija vladanja ostaju svojevrsna metafora za tumače, i svojevrsni uzor za protagoniste moći u svetu.

Sam naziv (kao i dramaturgija) donedavno najpopularnijeg rijaliti šou-programa na planeti govori čak u prilog tezi da je Veliki Brat u epohi globalizacije i kompjuterske tehnologije moćniji nego ikada. Pa i njegovi ciljevi – porobljavanje većine stanovništva, kao i njeno držanje u stanju straha i egzistencijalne ugroženosti putem stalnog izazivanja kriza, ratova, i putem neprekidnog „ispiranja“ mozga – mora se priznati, ostali su isti. Ono što je bitno promenjeno (u odnosu na slavno nasleđe Vladimira Iljiča i Josifa Visarionoviča) tiče se samih sredstava kojima se do pomenutog cilja dolazi. Obilje, sloboda i demokratija, tačnije, njihove predstave stvorene u svesti podanika, svakako predstavljaju suptilniji način vladanja. Ako je lik Velikog Brata u „1984“ predstavljen sa gustim crnim brkovima i „crtama lepim na neki surov način“ (ponovo aluzija na druga Kobu), onda je, u romanu našeg doba ovaj junak savršeno bezličan, ili spreman da poprimi bilo koje obličje. U trivijalnom se snalazi najbolje: kao lik iz reklame ili TV sapunice, on vlada milionima, držeći ih u stanju omamljenosti i hipnoze.

Neznanje je moć – ova trećaparola orvelovskog sveta, na kojoj se temelji vladavina Velikog Brata, čini se najinspirativnijom kada je reč o civilizacijiu kojoj živimo. Potreba za redukovanjem znanja, za postepenim brisanjem istorijskog nasleđa i obezvređivanjem duhovnih potencijala nameće se kao neizrečeni imperativ novih visokoškolskih programa u Evropi i Americi. Predlog britanske vlade, sa početka ovog veka, da se Šekspir izbaci iz nastavnog programa gimnazija (kao i zanimljivo tehnokratsko obrazloženje tog predloga) nosi u sebi zavidan orvelovski elan. Slično je i sa sistemom ocenjivanja profesora od strane studenata koje vremenom vodi ka sigurnom pretvaranju nastavnika u zabavljače, odnosno ka cenzurisanju svakog ozbiljnijeg sadržaja, svake zahtevnije knjige. Krajnji ideal jezika kojem streme tvorci novogovora u „1984“ jeste takozvani „patkogovor“, koji bi dolazio samo iz grkljana, bez učešća moždanih centara. Zvuči nekako poznato, uključimo li koji od bezbrojnih TV kanala globalnog sela. Ako neki obrazovni sistem u današnjem svetu zbilja radi punom parom, onda je to orvelovska „pačja škola“.

„Cilj je sve manji obim svesti“, kaže jedan od konstruktora novogovora u Orvelovom romanu – i taj put ka „prevladavanju“ čoveka umanjivanjem i brisanjem njegovih intelektualnih moći skrivena je želja svih vladalaca i tvoraca velikih utopijskih eksperimenata, bez obzira na to da li je njihov naglasak na ideologiji ili na ekonomiji. Nasuprot njima, umetnici su uvek bili pomalo konzervativni. Imperativ tvoraca literarnih i filmskih antiutopija zvuči možda panično, možda i sentimentalno: Ostati čovek, po svaku cenu! Sačuvati u sebi esenciju čoveštva, čak i po cenu da vas zatvore u kavez, ili da se pretvorite u ljude-knjige. Jedna od prvih antiutopija moderne naučnotehnološke civilizacije napisana je nekim čudom u Srbiji (!?) 1889. godine. U drami Dragutina Ilića „Posle milion godina“ dva poslednja primerka ljudske vrste, smeštena u kavezu, podvrgnuta su naučnim ispitivanjima od strane daleko naprednijih gostiju iz svemira. Ilićevi vanzemaljci na različite načine trude se da objasne primitivno znamenje iščezle vrste, skriveno u emocijama, ali taj hijeroglif neće uspeti da protumače. Pisce antiutopija možemo smatrati i patetičnim čuvarima ljudskog lika. Ovaj lik tokom civilizacijskog progresa sve više postaje deo uobrazilje, ideala, deo literature; dok svet činjenica i statistike sve više otkrivamo u brižnom i banalnom liku Velikog Brata.