Ada usred grada

Čukarica, jedna od najvećih beogradskih opština, prostire se na teritoriji od 155 kvadratnih kilometara, na kojoj živi više od 200.000 stanovnika. Njena velika prednost i ono po čemu se izdvaja od ostalih jesu park-šuma i izletište Košutnjak i Ada Ciganlija, nekadašnje rečno ostrvo. A to su samo neki od prirodnih aduta zbog kojih je toliko draga njenim žiteljima i privlačna drugima.

Košutnjak je poznat kao mesto ubistva kneza Mihaila Obrenovića, 29. maja 1868. godine. Sve do 1903. godine, gusta šuma listopadnog i četinarskog drveća, na nadmorskoj visini od 250 metara, bila je dvorsko lovište porodice Obrenović. Vremenom, Košutnjak je postao otvoren za građanstvo kao mesto za rekreaciju, odmor i zabavu.

Nema sumnje da je ovaj deo Čukarice izvor dobrog raspoloženja. Jer, na samo šest kilometara od centra srpske prestonice nalaze se ova pluća grada. A znate i sami – kad se siti nadišete svežeg vazduha, idete kući pevajući. Za one koji vole slobodne aktivnosti, na raspolaganju su prostrane poljane, trim staza i druge staze za šetnju kroz šumu. Postoje i igrališta za fudbal, atletiku, odbojku, rukomet, pet otvorenih i jedan zatvoreni bazen, a za ljubitelje skijanja, na najlepšoj padini u Košutnjaku, zimi radi ski-staza sa žičarom, jedinom u gradu. Ovo je, inače, omiljeno mesto Beograđana u svako doba godine, jer odavde puca pogled na pola grada.

Carstvo velegradske šume privuklo je i filmadžije koji su ovde izgradili Filmski grad, a nisu slučajno baš tu smešteni i Fakultet sporta i fizičke kulture, Šumarski fakultet i Hidrometeorološki zavod.

Čukaričko „more“

Osim „planine”, Čukarica ima i svoje „more”. Od kada je na Savskom jezeru uređena najveća gradska plaža, Ada Ciganlija je masovno posećena. Tu je održano na stotine državnih i međunarodnih takmičenja u sportovima na vodi, a tokom letnje sezone spas od vrućine i gradske vreve potraži više od 300.000 kupača.

Jezero je dugo 4,2 kilometra i prosečno široko 200 metara, duboko između četiri i šest metara i okruženo brojnim kafićima. Oko njega su reni bunari, a fabrika vode se nalazi u Makišu, takođe na teritoriji ove opštine.

Na Adi se nalaze mnogi sportski klubovi, postoje uređeni tereni za bezbol, golf, ragbi, hokej na travi, tenis... a za one koji žele malo više uzbuđenja, postoji „stena“ za slobodno penjanje i mesto za „bandži-džamping“, skakanje s velike visine.

Na samom ostrvu nalazi se i „Ada Safari”, manje jezero poribljeno šaranom, na kojem se redovno održavaju ribolovačka takmičenja; u neposrednoj blizini je i dečje pozorište – igralište „Robinzonovo ostrvo”; u čukaričkom rukavcu smešten je zimovnik za čamce, a posebnu čaroliju daju mu kućice za odmor i splavovi. 

Zbog lepote, Branislav Nušić je Adu nazvao „vodeni cvet”, a ona je, kroz decenije, magično privlačila i druge umetnike, ali i pustolove. Ali nećemo vam na dlanu servirati sve njene čari, prepuštamo vam da ih otkrijete i sami, a mi ćemo se vratiti u vrlo zanimljivu prošlost.

Ko to tamo čuka?

Starosedelaca Čukarice je ostalo malo, ali priča još živi. Čuli smo je od Luke Toškovića, opštinskog službenika u penziji.

(/slika2)Dakle, nekada davno, naselje Čukarica nalazilo se uz desnu obalu reke Save i malo iznad nje. Na proplancima gde je sada zgrada opštine nekad su se napasale krave. Osim nekoliko letnjikovaca, na tom uzvišenju koje se zvalo Golo brdo ili Ordije, što na turskom znači mesto gde se okupljala vojska, nije bilo ničega. Vlasnik jednog od letnjikovaca bio je Matija Ban, književnik, publicista, vojni stručnjak, diplomata i jedan od osnivača Srpske akademije nauka, čije delo nije izdržalo sud vremena, jer je, smatra se, pisao u „religiozno-patriotskom zanosu“. 

Očaran ovim krajem, Ban je od beogradske opštine zatražio da kupi imanje koje je zahvatalo Golo brdo, a odbornici su rekli: „Kad je čovek dovoljno lud da se tu naseli, `ajde da mu tu zemlju poklonimo.” Tako je Golo brdo po Matiji Banu dobilo ime Banovo brdo – i sada je „srce” opštine. Inače, ranije se i OŠ „Josif Pančić“ zvala „Matija Ban“, ali je posle Drugog svetskog rata promenila ime. 

Samo područje Čukarice od davnina je bilo nastanjeno. Pretpostavlja se da je na njemu živeo još neolitski čovek, o čemu svedoče razni predmeti. Na Lazarevačkom drumu, ispod Julinog brda, i sada postoji pećina u kojoj su nađeni ostaci neolitskog čoveka. U pećinu se, nažalost, ne može jer se ispred njega nalazi nečija šupa.

Od praistorije pa do 1863. godine ovde kao da se ništa nije dešavalo, bar o tome nema pisanih pomena. Prema prvom pisanom dokumentu, na Čukarici je tada bilo 30 kuća i 400 stanovnika. Postojala je i takozvana Čukareva mehana koju je duže vreme držao neki Stojko „Čukar”, a čiji je nadimak dolazio od čuke odnosno brda, po čemu je Čukarica i dobila ime. Pošto je ovaj teren krečnjački, ovde je postojalo nekoliko majdana u kojima se vadio kamen za potrebe izgradnje Beograda. Kako su radnici tu stalno „čukali”, moguće je da je Čukarica i po tome dobila ime.

Brz industrijski razvoj

Kad je pred kraj 19. veka nastupilo vreme industrijalizacije, ovde je 1884. godine podignuta fabrika kože Jovana R. Barlovca, industrijalca iz Beograda. Zbog sve većeg značaja rečnog saobraćaja i nastojanja Srpskog brodarskog društva da se odupre stranoj konkurenciji, planirana je i izgradnja brodogradilišta. Tako je 1895. godine radionica Društva sa Ušća preseljena na Čukaricu. U početku je služila uglavnom za popravku, ali je do 1908. godine toliko proširena i modernizovana da su u njoj počeli i da se grade brodovi.

Kao spomenik industrijalizaciji, još može da se vidi i, doduše urušena, zgrada električne centrale u Makišu koja je za proizvodnju struje koristila piljevinu iz drvne industrije. Pošto je nekoliko nemačkih industrijalaca pod povoljnim uslovima kupilo državno zemljište, 1898. godine osnovana je i Prva fabrika šećera na Čukarici. Od tada datira i početak gajenja šećerne repe u Srbiji. Naziv „Dimitrije Tucović” fabrika nosi od 1949. godine.

(/slika3)Da Čukaričani ne znaju da prave samo šećer, nego i pare, svedoči i Kovnica novca u Topčideru, izgrađena oktobra 1929. godine , po uzoru na onu u Francuskoj.

S izgradnjom fabrika širilo se i samo naselje, pa je 1905. godine otvorena i prva osnovna škola koja se zvala „Đorđe Krstić”. U domu kulture fabrike šećera postojao je bioskop. Filmske predstave prikazivane su svim danima osim četvrtkom koji je bio rezervisan za pozorište.

Tradicija konjičkih trka kod nas možda nije na nivou drugih evropskih zemalja, ali Čukaričani su nastojali da i mi dobijemo takvo mesto, pa je u podnožju Banovog brda, kod Careve ćuprije, izgrađen hipodrom, jedan od prvih sportskih objekata tog tipa, na kojem su već 1914. održane i prve trke.  

I prvi golf klub u našoj zemlji osnovan je takođe na Čukarici, kao i Izviđačka organizacija Jugoslavije, koja pripada svetskom skautskom pokretu. Za venčanja, krštenja i sprovođenje drugih običaja, nikla je i pravoslavna crkva Sv. Đorđa i katolička, Sv. Ćirila i Metodija. A kako je i smrt sastavni deo života (mada bismo svi voleli da nije), ovde se našlo i Topčidersko groblje na kojem su sahranjene mnoge znamenite ličnosti, kao što su književnica Isidora Sekulić, pa Žanka Stokić, jedna od naših najistaknutijih glumica, dr Leopold Arčibald Rajs, publicista, profesor univerziteta u Lozani, poznati kriminolog.

Trinaesticom do grada

Vremenom, učinjen je i prvi pokušaj da se uvede gradski autobuski prevoz i Čukarica spoji sa gradom. Ta eksperimentalna linija nije dugo radila, jer je autobus bio mali, sa punim gumama i sedištima unutra i na krovu. Možete samo zamisliti kako je bilo putnicima na prašnjavom putu! Posle toga uveden je – i dugo je saobraćao – tramvaj broj 13. Išao je od sadašnjeg parkinga na Adi, tamo gde se odvaja stari obrenovački put, do Slavije. Pošto je od Gospodarske mehane do Čukarice postojao samo jedan kolosek, tramvaji su se u određeno vreme ukrštali kao voz. Izmenjenom trasom i danas saobraća tramvaj pod tim brojem.

Čukaricu je sa svetom povezivao čuveni „ćira”, voz koji se kretao prugom uskog koloseka. Početna stanica bila mu je kod hipodroma, odakle je prolazio kroz tunel i izlazio na početak današnje Radničke ulice. Išao je preko Šargana ka Sarajevu i Dubrovniku.

Brz razvoj i urbanizacija Čukarice i njeno prerastanje u industrijsko predgrađe naveli su tamošnje stanovnike da traže pripajanje Beogradu. Inicijativa je pokrenuta 1904. godine, pa se „kuvala” sve do 1911. godine. Kada su se stekli uslovi, ukazom kralja Petra Prvog, 17. decembra po starom, a 30. decembra po novom kalendaru, selo Čukarica je izdvojeno iz Žarkovačke opštine i postalo samostalna opština. Taj dan se i danas slavi a na njega se, zaslužnima, dodeljuje nagrada „Matija Ban“.