Hilandar, pet godina posle

U nedelji u kojoj beležimo pet godina od katastrofalnog požara koji je u noći između 3. i 4. marta 2004. godine izbio u Hilandaru, predstavljena je knjiga koja je veoma značajna za našu sredinu i trenutak u kojem smo se zatekli. Naime, reč je o opsežnoj monografiji „Crkve Svetog Dimitrijai Svetog Save Srpskog u Hilandaru” mr Zorana Rakića, predavača na Filozofskom fakultetu u Beogradu, na Odeljenju za istoriju umetnosti. Knjiga na ubedljiv način svedoči o veličini gubitka koji je stradanjem ovih hramova nanesen našem umetničkom nasleđu.

Kako ste se opredelili za istraživanje slikarstva i arhitekture ovih crkava?

Osnovna oblast mojih istraživanja jeste srpska umetnost 16. i 17. veka. Počeci mojih interesovanja za umetničko nasleđe hilandarskih crkava Svetog Dimitrija i Svetog Save Srpskog sežu u jesen 1997. godine kada sam sakupio prve terenske beleške o arhitekturi, zidnim slikama i ikonama u ta dva hrama. Značajno sam ih dopunio prilikom potonjih poseta Hilandaru. Mada su oba hrama sagrađena i živopisana krajem 18. veka, 1778-79. godine, njihova arhitektonska zamisao, slikani program i njegova umetnička svojstva, i pored određenih uticaja barokne umetnosti, pripadaju sferi poslevizantijske umetnosti na Balkanu, pa su stoga i ušli u oblast mojih naučnih interesovanja. Posledice katastrofalnog požara u martu 2004, u kome su obe crkve teško oštećene, osnažile su nameru da o njima napišem monografiju.

Koliko je bilo teško prikupiti materijal za knjigu?

Planirao sam da pored sintetičke studije koja bi ukazala na ikonografske i stilske osobenosti zidnog slikarstva i arhitekture, publikujem i svu raspoloživu dokumentaciju o te dve crkve. To je podrazumevalo prilježan rad ne samo na pisanju studije već i na sakupljanju fotografija fresaka i ikonostasa koje su prikazivale njihov izgled iz vremena pre uništenja u požaru. Taj materijal bio je rasut po zbirkama raznih institucija i pojedinaca, pa je znatan napor prilikom sastavljanja monografije bio usmeren na njihovo pribavljanje, restauraciju i sistematizovanje. U tome mi je pomoglo nekoliko ustanova, pre svih Društvo prijatelja Svete Gore, Srpska akademija nauka i umetnosti, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture i Matica srpska koja je, uz Društvo prijatelja Svete Gore, i izdavač knjige. U neposrednoj pripremi ilustrativnog materijala, dragocen saradnik bio mi je Vladimir Džamić.

Po čemu su osobeni tematski repertoar i ikonografska rešenja u ovim crkvama?

Freske tih crkava višestruko su značajne. Na njima je ostvarena skladna i promišljena sinteza poslevizantijskih i baroknih ikonografskih rešenja a predstavljanjem niza likova srpskih i južnoslovenskih vladara i svetitelja iskazana su ona idejna kretanja koja su sredinom 18. veka vrhunac doživela u karlovačkom krugu patrijarha Arsenija Šakabente. Pored toga, njihov slikani program sadržao je opsežan ciklus svetog Dimitrija i šest scena posvećenih životu Svetog Save Srpskog. Freske i ikone su bile značajne i zbog svojih umetničkih vrednosti jer su dela epirskih zografa braće Konstantina i Atanasija koji su u to vreme smatrani najuglednijim slikarima na Svetoj Gori i u njenom zaleđu.

Navodite da se u nauci, osim retkih izuzetaka, nije podrobnije pisalo o umetničkoj zaostavštini 18. veka u Hilandaru. Šta je, po Vašem mišljenju, uzrok tome?

Osnovni razlog je svakako činjenica da je pažnja istraživača prevashodno bila usmerena ka blistavim ostvarenjima umetnosti 13. i 14. veka ali i značajnom nasleđu iz 16. i 17. stoleća. Prvi značajniji doprinos istraživanjima umetničke baštine 18. veka u Hilandaru dao je Dejan Medaković. Rezultati do kojih je potom došlo još nekoliko istraživača znatno su proširili saznanja o umetničkoj aktivnosti u manastiru tokom tog perioda. Ipak, još nije napisana sveobuhvatna sintetička studija o Hilandaru u 18. veku.

Koliki je obim uništenog nasleđa u ove dve hilandarske crkve?

Nažalost, veoma veliki. Prema izveštajima konzervatora, u požaru koji je Hilandar zadesio u noći između 3. i 4. marta 2004. godine, uništeno je više od polovine manastirskog kompleksa. Među oštećenim spomenicima su i crkve Svetog Dimitrija i Svetog Save. Njihovi svodovi i zidovi delimično su obrušeni. Ikonostasne pregrade i crkveni mobilijar u potpunosti su izgoreli. Od fresko-dekoracije u Svetom Dimitriju preostalo je oko 85 odsto a u hramu Svetog Save Srpskog ta oštećenja su znatno veća – nepovratno je uništeno oko 40 odsto fresaka a još oko 15 odsto se ljuspa i sklono je padu. Delovi živopisa koji su odoleli plamenu potpuno su izgubili koloristička svojstva.

Koliko je do sada urađeno na obnovi Hilandara i koje institucije su u tom poslu dale najveći doprinos?

Na obnovi požarom oštećenih spomenika intenzivno se radi ali specifičnost posla, potreba da se svakom oštećenom spomeniku pristupi sa najvećom pažnjom, kao i priliv materijalnih sredstava značajno određuju tok i intenzitet tog rada. Neosporno je da će radovi na obnovi Hilandara potrajati. Obnovu vode stručnjaci Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u saradnji sa srodnim ustanovama iz Grčke. Što se tiče paraklisa Svetog Dimitrija i Svetog Save, radovi na zaustavljanju njihovog propadanja otpočeli su neposredno posle požara 2004. godine. Tada su čeličnom konstrukcijom utvrđeni njihovi zidovi. Naredne godine, pleksiglasom su zatvoreni prozori na kupoli crkve Svetog Save, a krov je prekriven ceradom da bi se zaustavio prodor atmosferskih padavina. Tokom 2005. i 2006. izvršeni su konzervatorski radovi na oštećenom živopisu u crkvi Svetog Dimitrija kako bi se zaustavilo otpadanje živopisa sa zidova. Međutim, najznačajniji radovi na njihovoj obnovi tek predstoje.

Kakvi su Vaši dalji istraživački planovi u vezi sa srpskim kulturnim nasleđem?

Upravo sam završio pisanje opsežne sintetičke studije o razvitku srpskog minijaturnog slikarstva u 16. i 17. veku. Ta oblast umetničkog stvaralaštva u našoj istoriografiji do sada nije detaljnije istraživana. Minijature koje krase knjige u biblioteci manastira Hilandara dobile su u tom radu značajno mesto. Na taj način, moja interesovanja za hilandarsku umetničku baštinu se nastavljaju.