Šta je to lepa knjiga

U izdanju "Publikuma" iz Beograda pre nepun mesec dana objavljeno je delo od izuzetne važnosti za našu kulturu: "Put do knjige" likovnog umetnika Mileta Grozdanića, dugogodišnjeg univerzitetskog profesora u Beogradu i na Cetinju. Grozdanić se "specijalizovao" za grafički dizajn i likovno je uobličio niz knjiga i kataloga koji ostaju kao uzor generacijama i koji su postali zaštitni znak nekih od naših najboljih i najpoznatijih izdavača. Na pisanje "Puta do knjige" koji, kao plod višedecenijskog rada na likovnoj opremi knjiga i podstrek likovnim umetnicima koji se bave izdavaštvom, stoji na štafelaju u beogradskoj knjižari "Stubovi kulture" Mile Grozdanić se odlučio, jer ustrajava na mišljenju da je knjiga umetničko delo. Ta ideja, smatra, kod nas je najčešće skrajnuta u korist "štoseva" kojima se služe oni koji je danas likovno oblikuju.

– Knjigu, doduše, prodaju i korice, ali ona ima i unutrašnji deo, i ako i jedno i drugo nije usklađeno onda dobijamo to što u većini slučajeva "krasi" naše izdavaštvo, loše umetnički oblikovanu knjigu. Stvaralac, dakle, mora da bude na intelektualnom nivou i da poznaje književnu materiju koju obrađuje.

Tokom milenijuma istorija knjige iskristalisala se konačno kao autonomna činjenica koja je postajala sve složenija i samostalnija u odnosu na ostale kulturne tekovine – objašnjava Mile Grozdanić. Ona se razvila u autentični fenomenološki izraz koji objedinjuje mnoge srodne discipline i različita naučna otkrića da bi, na kraju, postala umetničko delo. Razvoj štamparske tehnologije doprineo je njenom današnjem raskošnom korpusu, vrednosti i značaju, a grafički dizajn je postao autoritativna stvaralačka disciplina koja, u stvari, daje karakter umetničkom delu.

Na putu do knjige, naš sagovornik podseća, nailazi se na niz metamorfoza kroz koje je knjiga prošla, od glinenih pločica, svitaka, kodeksa oba oblika (povoštene tablice – pergamentni i papirni oblik), ksilografske knjige i inkunabule, do XVI veka kada je krenula u razvoj ka svom današnjem izgledu i karakteru. U tom ogromnom vremenskom razdoblju, Grozdanić je pokušao da definiše tri bitna sadržinska sloja knjige: istorijski koji podrazumeva postepeni razvoj ideje o specifičnosti fenomena knjige u ukupnoj čovekovoj civilizacijskoj poziciji, zatim analitičku obradu stilskih i tipoloških obrazaca i kritički izbor materijala u odnosu na njegov značaj za razvoj knjige. I, konačno, Grozdanićevo delo krasi raskošan ilustrativni materijal kojim se vizuelno dopunjavaju pojedine tvrdnje, ideje i procesi. A tu su i biografije značajnih ličnosti u kontekstu doprinosa razvoju knjižne umetnosti, mnogi citati najpoznatijih naših pisaca, stihovi…

Knjiga ima sedam poglavlja: pismo, slikarsko grafički postupci, knjiga, načela, slovo, linija, ukras; od rukopisa do knjige i, na kraju, nove mogućnosti u kojima se ukazuje na pojednostavljeni način rada u izdavačko-štamparskoj delatnosti pomoću moćne računarske tehnologije.

"Put do knjige" je zamišljen kao edukativno delo, namenjeno i široj javnosti, ali posebno budućim stručnjacima u oblasti grafike i grafičkog dizajna. Razlog: majstori grafičkog oblikovanja u vremenu klasične tehnologije više su vodili računa o složenosti knjige, o čitljivosti retka, formatu sloga i stranice, tipografskom pravilu, izboru materijala. U modernom oblikovanju knjige nabrojani elementi nisu u prvom planu.

– Savremeni dizajneri bez likovno-crtačke kulture, opterećeni moćnom računarskom tehnologijom i operaterskim radom knjigu čine delimično nerazumljivom, upotrebom prekomernog usecovanog sloga i tonskih vrednosti koju savremena elektronika pruža. Moja knjiga, međutim, ne deli lekcije oblikovanja, već nudi sublimat postojanja knjige kroz vekove – podvlači autor.

Na naše pitanje koliko se knjige koje mi imamo razlikuju od onih u svetu, Mile Grozdanić podvlači da imamo izvrsne kreatore, ali da veliki broj izdavačkih kuća nema uopšte svoje likovne umetnike dizajnere.

– To je bilo vidljivo na poslednjem Beogradskom sajmu knjiga. Šetajući i analizirajući knjige po štandovima izdavačkih kuća, uverio sam se da objavljena dela nisu na visokom dizajnerskom nivou. Mnogi izdavači bez ideje, bez likovnosti i bez ukusa samo pripreme pause, onda kopiraju i, naravno, dolaze do katastrofalnih rezultata.

– Pristalica sam da knjigu rade crtački osposobljeni ljudi, i oni koji koricu posmatraju sa tekstom, koji je duša knjige. Stranica knjige je složena, nju ne mogu da rade ljudi amateri koji nemaju konstrukciju sloga, ne vode računa o marginama, o gradaciji, o postavci beleški, fusnota… Izdavači, pak, idu na najjevtinije varijante, nemaju kvalitetni papir, sama štampa je siva, nedorečena, neoštra. Nema one lepote za čitanje tuđih misli u jednom retku, ili pasusu.

Mile Grozdanić navodi neka imena koja služe za primer likovne opreme knjiga kod nas: Bogdan Kršić, Dobrilo Nikolić, Bole Miloradović… I mnogi drugi… "Eh, da je ovo stara Jugoslavija, koliko bi ih se još našlo", dodaje, a na pitanje koju knjigu smatra najlepšom, odgovara bez premišljanja: Gutenbergovu četrdesetdvorednu Bibliju, prvu knjigu štampanu metalnim pokretnim slovima.