Vanserijski istoričar, evropskih vidika

Srpski istoričar svetske reputacije, Dimitrije Đorđević, umro je 5. marta u Santa Barbari u Kaliforniji, u gradu na čijem je prestižnom univerzitetu dve decenije bio profesor balkanske istorije. U svom plodnom životnom veku, rastegnutom na veći deo dvadesetog stoleća, Đorđević, beogradski kolenović, zapadnjak i Evropejac, iskusio je sve oblike ratnih strahota, poratnih progona i potonjeg mukotrpnog uspona u naučnom svetu. Pristalica elitne rodoljubne organizacije „Srpski kulturni klub” iz godina pred Drugi svetski rat, borac u redovima Jugoslovenske vojske u otadžbini (član omladinskog štaba 501), banjički sužanj i logoraš u zloglasnom Mauthauzenu, D. Đorđević je pod vlašću komunista dopao zatvora kao pripadnik demokratske omladine, proistekle iz tradicija poražene kraljevske vojske i besprizivno osuđene građanske klase Srbije.

Posle dugogodišnje zatvorske kazne, D. Đorđević je završio studije istorije i započeo izuzetno plodnu naučnu karijeru: već njegova prva knjiga posvećena konferenciji ambasadora u Londonu i pitanju izlaska Srbije na Jadransko more 1912, za čije je objavljivanje u privatnom aranžmanu bio prinuđen da proda poročni stan u centru Beograda, imala je veliki odjek. Đorđević je pokazao neobičan dar i zavidnu erudiciju u izučavanju složene diplomatske istorije, zapavši za oko i velikom uzoru, Slobodanu Jovanoviću, najvećem srpskom intelektualcu u izgnanstvu.

Već su sledeća Đođevićeva dela iz 1960-ih, od pregleda revolucionarnih tradicija Balkana u 19. veku, do tematske zaokupljenosti „zlatnim dobom Srbije 1903–1914” (od uzorne biografije Milovana Đ. Milovanovića do kapitalne monografije o carinskom ratu Srbije i Austro-Ugarske) potvrdila da se radi o vanserijskom istoričaru, sređenih znanja, umnih tumačenja, evropskih vidika. Đorđević je na međunarodnoj sceni zablistao na svetskom kongresu istoričara u Beču, 1965, kada je, u debati o navodnoj odgovornosti Srbije za izbijanje Prvog svetskog rata, ubedljivo uzvraćao na nekoliko svetskih jezika, ne koristeći pri tom, oveštalu marksističku retoriku. Posle jednogodišnjeg boravka (profesor po pozivu) u Santa Barbari, a pošto je zbog ravnogorske prošlosti odbijena njegova kandidatura za profesora Beogradskog univerziteta (1970), odlučio je, da naučnu karijeru, sve do penzije 1991, nastavi u Kaliforniji.

Osim vanrednih naučnih rezultata, Dimitrije Đorđević je bio odličan organizator, promoter srpske nauke i obnovljene balkanske uzajamnosti. Njegovom zaslugom, uspostavljena je, posle decenija ideološki motivisanog prekida, naučna saradnja sa vodećim grčkim institutima i univerzitetima (Đorđević je, takođe, autor jedine istorije moderne Srbije, 1800–1918, na grčkom jeziku), čime je bio otvoren put svestranijoj saradnji i sa drugim naučnim ustanovama u zapadnoj Evropi. Dugogodišnji saradnik Istorijskog instituta, D. Đorđević je s posebnim entuzijazmom učestvovao u osnivanju Balkanološkog instituta SANU, koji je obnavljajući tradicije predratnog Balkanskog instituta, vratio multidisciplinarnost i balkanske tematske okvire srpskoj nauci, pre svega njenoj istoriografiji.

Đorđević je, uporedo s istraživanjima posvećenim balkanskim i srpskim temama u SAD, nastavio da objavljuje u otadžbini: jedan je od pisaca desetotomne „Istorije srpskog naroda”, autor dve značajne zbirke istoriografskih eseja o balkanskoj i srpskoj istoriji, posebno je bio zapažen kao autor trotomnih uspomena pod naslovom „Ožiljci i opomene”, jedinstvenom svedočanstvu o razvoju i stradanju građanske elite u Srbiji od stvaranja Jugoslavije do smiraja 20. veka. Za člana SANU Đorđević je izabran 1985. Antifašista i demokrata, dragoceni svedok epohe, autor i koautor četrnaest knjiga prevedenih na nekoliko svetskih jezika, D. Đorđević je ostvario zaokruženo naučno delo koje mu je obezbedilo istaknuto mesto u panteonu srpske nauke.